Không phổ biến quanh năm, cá trèn bầu được xem là "của hiếm" của miền Tây nhờ thịt béo, ngọt và mùi vị đặc trưng. Khi được làm khô theo cách truyền thống, loài cá này trở thành đặc sản trứ danh, có giá bán lên đến 600.000 đồng/kg.
Ẩm thực miền Tây từ lâu đã gắn liền với hình ảnh sông nước mênh mang và những loài cá theo mùa con nước. Trong số đó, có những cái tên quen thuộc như cá linh, cá lóc, cá rô, nhưng cũng có những loài cá không phải ai cũng dễ gặp, chỉ xuất hiện vào những thời điểm nhất định trong năm. Cá trèn bầu là một trường hợp như thế. Không ồn ào, không đại trà, cá trèn bầu được dân sành ăn truyền tai nhau như một món ngon phải đúng mùa mới có.
Cá trèn là giống cá da trơn có nguồn gốc từ châu Á, xuất hiện ở nhiều quốc gia như Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan, Campuchia và Việt Nam. Ở Việt Nam, loài cá này phân bố chủ yếu tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Theo cách gọi của người dân địa phương, cá trèn được chia thành ba loại chính gồm cá trèn bầu, cá trèn răng và cá trèn kết. Trong đó, cá trèn bầu được xem là nhánh cá ngon nhất, có giá trị ẩm thực cao nhất.
Cá trèn bầu là một trong những loài cá quen thuộc với người dân miền Tây.
Cá trèn bầu có hình dáng khá dễ nhận biết. Thân cá dài và dẹp, đầu ngắn, da trơn, màu hồng pha xanh nhạt. Điểm khiến nhiều người ấn tượng là phần bụng phệ, vây đuôi chẻ sâu hình chữ V cùng đôi râu mọc ở cả hàm trên và hàm dưới.
Không giống nhiều loài cá nước ngọt khác có thể đánh bắt quanh năm, cá trèn bầu có tập tính di cư sinh sản theo mùa. Mùa giao phối của cá trèn thường rơi vào mùa mưa, từ đầu tháng 6 đến cuối tháng 8. Vào thời điểm này, theo dòng nước lũ từ thượng nguồn Mê Kông đổ về, cá trèn bầu theo nhau xuôi về hạ nguồn sông Cửu Long. Một số con "cảm tình" với vùng đất này rồi ở lại sinh sôi, nhưng số lượng không nhiều, khiến cá trèn bầu luôn nằm trong nhóm cá hiếm.
Chính sự khan hiếm theo mùa khiến giá cá trèn bầu tươi luôn ở mức cao, dao động khoảng 150.000 - 200.000 đồng/kg. Hiện nay, dù đã có mô hình gây giống nuôi bè loài cá này, nhưng theo kinh nghiệm của người miền Tây, thịt cá nuôi không thể sánh bằng cá trèn bầu tự nhiên.
Vì khan hiếm trong tự nhiên nên dù có giá thành đắt đỏ, cá trèn bầu vẫn được giới sành điệu yêu thích mua về thưởng thức.
Thịt cá có vị ngọt dịu tự nhiên, béo vừa phải, chế biến theo cách nào cũng dễ ăn. Người miền Tây thường kho cá trèn bầu với tiêu cho kẹo lại, ăn cùng cơm nóng và rau sống. Những ngày muốn đổi vị, cá có thể được nấu canh chua lá me, cơm mẻ, hầm sả hay nấu măng. Vào những hôm mưa lạnh, một nồi lẩu cá trèn nóng hổi cũng đủ làm ấm cả bữa cơm gia đình. Đơn giản hơn, cá trèn bầu chiên giòn chấm nước tương tỏi ớt cũng đã rất "bắt cơm".
Khi ăn cá tươi đã quen, người dân miền Tây lại nghĩ ra cách ủ mắm hoặc làm khô để dùng lâu dài. Với những con cá nhỏ như cá trèn lá, người ta thường đem làm mắm hoặc tẩm bột chiên giòn rồi dầm nước mắm tỏi ớt. Còn với những con lớn hơn như cá trèn kết hay cá trèn bầu, cách chế biến được ưa chuộng nhất là làm khô hoặc kho mẳn ăn kèm cơm nóng.
Khô cá trèn bầu được xem là một trong những đặc sản nổi tiếng của miền Tây. Cá được chọn làm khô phải là cá trèn bầu tươi, đánh bắt tự nhiên. Sau khi sơ chế sạch, cá được đem phơi khoảng ba nắng để đạt độ khô vừa phải. Nhờ phơi đúng nắng, khô cá trèn bầu có độ săn chắc, không quá khô xác, dễ bảo quản và vận chuyển. Khi chế biến, cá vẫn giữ được vị béo và ngọt đặc trưng, điều mà không phải loại cá khô nào cũng có.
Khô cá trèn bầu là đặc sản trứ danh miền Tây, được làm từ cá trèn bầu tự nhiên phơi đủ nắng nên thịt săn chắc, béo và ngọt. Cá khô dễ bảo quản, chế biến đơn giản, giá bán có thể lên tới khoảng 600.000 đồng/kg.
Chính vì độ hiếm và chất lượng cao, giá khô cá trèn bầu hiện nay dao động gần 600.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với mặt bằng chung các loại cá khô miền Tây. Dù vậy, vào đúng mùa, khô cá trèn bầu vẫn được nhiều người tìm mua để ăn dần hoặc làm quà biếu.
Từ một loài cá da trơn sống theo con nước, cá trèn bầu đã trở thành nguyên liệu tạo nên nhiều món ăn mang đậm dấu ấn miền Tây. Dù là cá tươi hay cá khô, loài cá này vẫn giữ được hương vị béo ngậy, ngọt dịu rất riêng. Chính sự hiếm có, ngon tự nhiên và cách chế biến mộc mạc ấy đã giúp cá trèn bầu, đặc biệt là khô cá trèn bầu, trở thành đặc sản có giá cao nhưng vẫn luôn được săn đón mỗi mùa nước về.
