Trẻ biết phản kháng đúng lúc nhằm nuôi dưỡng tính tự lập, dũng cảm đưa ra ý kiến và tránh bị bắt nạt.
A Thiên đang học lớp ba, là một cô bé hiền lành, được thầy cô, bạn bè nhận xét là trung thực, dễ mến. Trong lớp, có một bạn thường xuyên nhờ em xách cặp, mua đồ ăn vặt, thậm chí làm giúp cả một vài bài tập về nhà. A Thiên không từ chối, phần vì ngại, phần vì sợ làm bạn buồn.
Mọi chuyện lên đến đỉnh điểm trong lúc chơi đùa, cậu bé ấy vô tình giẫm lên đôi giày thể thao trắng mới của A Thiên, để lại một vết bẩn. Cậu không nói lời xin lỗi, chỉ cười rồi bỏ đi như không có chuyện gì xảy ra.
Khi về nhà, A Thiên mắt đỏ hoe. Người mẹ hỏi vì sao con không lên tiếng, em chỉ khẽ nói: “Con sợ bạn ấy giận… Bạn bảo nếu không làm theo thì sẽ không chơi với con nữa.” Nghe con nói vậy, người mẹ vừa xót xa vừa lo lắng.
Chúng ta thường dạy trẻ phải ngoan ngoãn, tử tế và sẵn sàng giúp đỡ người khác. Nhưng đôi khi, quên mất một điều quan trọng không kém: dạy con cách tự bảo vệ mình. Để con hiểu rằng lòng tốt cần đi kèm với ranh giới, và sự hiền lành không đồng nghĩa với việc chấp nhận bị tổn thương.
Trẻ có thể hiền lành và chân thành, nhưng cũng cần được trang bị sự tỉnh táo. Chính vì vậy, có những điều cần được dạy cho con từ sớm, để không dễ bị thao túng, biết lên tiếng khi cần, và đủ vững vàng để duy trì các mối quan hệ tích cực.
"Tớ cần suy nghĩ về việc này và sẽ nói chuyện với cậu sau"
Điều khiến nhiều lo lắng là cảm giác bị thúc ép phải trả lời ngay lập tức. Khi chưa kịp hiểu rõ tình huống, trẻ dễ gật đầu vì lo lắng làm người khác phật ý.
Đôi khi, một câu nói như: “Nếu là bạn bè thì phải đồng ý chứ” hay một lời đề nghị bất ngờ từ người lớn cũng đủ khiến trẻ rơi vào trạng thái bối rối, không dám từ chối dù trong lòng không thoải mái.
Vì vây, câu nói "Tớ cần suy nghĩ về việc này và sẽ nói chuyện với cậu sau" giúp trẻ hiểu rằng: bất kỳ yêu cầu nào khiến bản thân cảm thấy lấn cấn, áp lực hoặc chưa sẵn sàng đều có quyền được tạm dừng. Trẻ không cần phải quyết định ngay. Những người tôn trọng trẻ sẽ sẵn sàng chờ đợi.
Dĩ nhiên, không phải đứa trẻ nào cũng có thể nói ra câu này một cách tự nhiên ngay từ đầu. Bố mẹ có thể cùng con luyện tập ở nhà, thông qua những tình huống quen thuộc như: bạn mượn món đồ chơi con rất thích, hay ai đó nhờ con làm một việc con không muốn.
Khi được thực hành nhiều lần trong môi trường an toàn, trẻ sẽ dần học cách nói ra suy nghĩ của mình một cách bình tĩnh và tự tin hơn.
Quan trọng hơn cả, trẻ hiểu rằng: con có quyền suy nghĩ, lựa chọn và nói “chưa sẵn sàng” – mà không cần cảm thấy có lỗi.
"Những gì cậu nói (làm) khiến tớ cảm thấy không thoải mái"
Khi bị gọi bằng những biệt danh khó nghe, gặp những trò đùa đi quá giới hạn hay những hành động xô đẩy bất ngờ, nhiều trẻ chọn cách im lặng. Đôi khi bởi trẻ không biết nên phản ứng thế nào cho đúng. Có em muốn phản kháng, nhưng lại lúng túng, không tìm được lời để nói ra.
Một câu nói đơn giản như “Những gì bạn vừa làm khiến mình khó chịu” có thể trở thành tín hiệu rõ ràng. Khi trẻ nói được câu này, điều đó cho thấy ranh giới đã bị xâm phạm. Đối phương, khi nhận ra sự khó chịu được gọi tên một cách bình tĩnh và dứt khoát, thường sẽ chùn lại và không dám đi xa hơn.
Sức mạnh của câu nói này nằm ở chỗ không tấn công hay kết tội người khác. Thay vì nói “Bạn thật xấu tính”, trẻ đang bày tỏ cảm xúc: “Mình không thoải mái”. Cách diễn đạt ấy giúp trẻ bảo vệ bản thân, thiết lập ranh giới rõ ràng mà vẫn tránh làm căng thẳng leo thang.
Ở nhà, bố mẹ có thể cùng con đóng vai những tình huống quen thuộc, giúp nhận diện đâu là lời nói hay hành động khiến mình khó chịu, và tập nói ra cảm xúc ấy một cách bình tĩnh. Khi được luyện tập đủ nhiều trong môi trường an toàn, trẻ sẽ dần tự tin hơn để lên tiếng bảo vệ mình khi cần thiết.
"Đây là sự lựa chọn của cậu, và tớ tôn trọng điều đó. Nhưng sự lựa chọn của tớ là..."
“Ai cũng tham gia, chỉ có cậu là không. Đúng là phá đám!”
“Nếu cậu không giúp, tớ sẽ nói với mọi người là cậu keo kiệt!”
Trong các mối quan hệ, đặc biệt là ở lứa tuổi học đường, sự ép buộc bằng cảm xúc xảy ra thường xuyên hơn chúng ta nghĩ. Với những đứa trẻ hiền lành và thật thà, các em rất dễ bị đẩy vào thế khó: một bên là nỗi sợ bị cô lập, bên kia là cảm giác không thoải mái khi phải làm điều mình không muốn.
Trẻ có thể chọn cách chiều theo người khác để “được yên”, nhưng sâu bên trong lại cảm thấy bức bối, thiệt thòi và mất dần khả năng lắng nghe chính mình. Lâu dần, các em dễ nhầm lẫn giữa việc giữ gìn tình bạn và việc hy sinh bản thân.
Thực tế, những mối quan hệ lành mạnh không được xây dựng bằng đe dọa hay gây áp lực. Bạn bè thật sự sẽ tôn trọng sự khác biệt, chấp nhận việc người khác có quyền nói “không”. Còn những người dùng việc chấm dứt quan hệ, bêu xấu hay khiến người khác cảm thấy có lỗi để ép buộc, thì không phải là tình bạn đáng để níu giữ.
Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu: Con có quyền đưa ra quyết định của mình, và không phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc thất vọng của người khác. Con có thể quan tâm đến người khác, nhưng không cần đánh đổi sự an toàn và cảm xúc của chính mình để làm vừa lòng họ.
Khi trẻ hiểu được ranh giới này, sẽ dần học cách đứng vững trong các mối quan hệ, biết trân trọng bản thân và lựa chọn những tình bạn thật sự tôn trọng mình.
"Chúng ta cần tuân thủ các quy tắc trong vấn đề này"
Khi tranh luận không còn tác dụng, hãy dạy trẻ biết dựa vào quy tắc chung.
Trong thế giới của trẻ em cũng tồn tại những “luật bất thành văn”, một số người bạn cố giành phần hơn bằng cách nói to, nóng nảy hoặc áp đặt người khác. Ở những tình huống như vậy, cố gắng tranh luận đúng – sai thường chỉ khiến mọi việc căng thẳng hơn.
Ngược lại, các quy định rõ ràng như nội quy lớp học, luật chơi, thứ tự xếp hàng hay thỏa thuận đã thống nhất từ trước chính là nền tảng công bằng mà ai cũng phải tôn trọng.
Chỉ cần một câu nói bình tĩnh, trẻ có thể chuyển từ thế bị động sang chủ động bảo vệ ranh giới của mình, chẳng hạn: “Xen hàng là không đúng, cô giáo dặn chúng mình phải xếp hàng để lấy đồ.” “Chúng ta đã thống nhất mỗi người chơi mười phút. Hết giờ thì trả lại theo đúng luật.”
Điều quan trọng là dạy trẻ sử dụng luật lệ một cách điềm đạm, không để hơn thua, cũng không mang tính công kích. Khi trẻ biết viện dẫn quy tắc chung, các em đang đứng trên sự đồng thuận của tập thể. Chính cảm giác được luật lệ bảo vệ ấy giúp trẻ tự tin, công bằng và an toàn hơn trong các mối quan hệ hàng ngày.
"Tớ đã quyết định rồi"
Sẽ luôn có những người, dù trẻ đã suy nghĩ kỹ và đưa ra lựa chọn của mình, vẫn tiếp tục tác động, thuyết phục, thậm chí gieo vào cảm giác tội lỗi để buộc trẻ thay đổi quyết định.
Trong những tình huống ấy, điều quan trọng không phải là tranh cãi đến cùng, mà biết dừng lại đúng lúc. Một lời khẳng định rõ ràng và điềm tĩnh giúp khép lại cuộc đối thoại, bảo vệ ranh giới cá nhân mà không cần lớn tiếng hay biện minh thêm.
Khi trẻ dám giữ vững nguyên tắc của mình trước sự gây sức ép từ người khác, bố mẹ hãy nói với con: “Con đã suy nghĩ và chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Con làm rất tốt.”
Sự quyết đoán không tự nhiên mà có, được hình thành từng chút một, qua những lựa chọn nhỏ được tôn trọng, ủng hộ và công nhận.
Mỗi lần trẻ được khẳng định, niềm tin vào bản thân lại được củng cố thêm một lớp.
Năm câu nói tưởng chừng đơn giản ấy thực chất là bước chuyển quan trọng, giúp trẻ đi từ vị thế bị động, dễ bị dẫn dắt sang vai trò chủ động, biết kiểm soát và bảo vệ chính mình.
Tuy nhiên, lời nói chỉ là phần bề mặt. Nền tảng cốt lõi vẫn là cảm giác an toàn mà bố mẹ mang lại. Mọi kỹ năng tự bảo vệ chỉ có thể bén rễ khi trẻ biết rằng mình luôn được tin tưởng và đứng về phía.
