Từng mọc dại nơi bìa rừng, trái sả rừng nay thành đặc sản được săn lùng, thậm chí được bán với giá 300.000 đồng/kg.
Ẩm thực vùng cao luôn ẩn chứa những nguyên liệu tưởng chừng rất đỗi bình dị, nhưng khi rời khỏi núi rừng lại trở thành của hiếm được nhiều người săn lùng. Có những loại quả từng mọc dại nơi bìa rừng, gắn bó với bữa ăn thường ngày của bà con địa phương, nay lại "theo chân" thương lái về phố với mức giá không hề rẻ. Trái sả rừng chính là một ví dụ điển hình.
Sả rừng là loại quả mọc trên cây thân gỗ, cành mảnh dẻ, thường xuất hiện ở những bìa rừng của vùng núi Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi. Khi còn non, quả có màu xanh, đến lúc chín ngả dần sang vàng, tỏa ra mùi thơm nồng rất đặc trưng. Chính hương thơm cay ấm, gần giống cây sả trồng dưới đồng bằng đã khiến người dân địa phương gọi loại quả này bằng cái tên mộc mạc là sả rừng.
Cây sả rừng mọc dại ở bìa rừng vùng núi, thân gỗ, cành mảnh, cho quả nhỏ tròn như hạt tiêu, có mùi thơm cay ấm đặc trưng.
Khác với cây sả quen thuộc thường dùng phần thân, sả rừng lại được thu hái ở phần quả. Đây là loại quả hoàn toàn theo mùa, mỗi năm chỉ ra rộ trong khoảng ba tháng, từ tháng 4 đến hết tháng 7. Đến mùa, quả kết thành từng chùm trên cành, người dân phải tranh thủ vào rừng hái bởi hết vụ là gần như không còn. Chính tính thời vụ ngắn ngủi này khiến sả rừng trở nên khan hiếm và ngày càng có giá.
Mỗi mùa sả rừng chín, những cánh rừng ven làng lại rộn ràng bước chân người đi hái. Với bà con vùng cao, sả rừng vừa là gia vị quen thuộc trong gian bếp, vừa là nguồn thu nhập thêm trong những tháng nông nhàn. Trước kia, quả sả rừng chủ yếu được hái về dùng trong gia đình, làm gia vị cho các món kho, nướng hoặc phơi khô để dành. Nhưng khi ngày càng nhiều người biết đến, loại quả dại này bắt đầu được thương lái tìm mua với số lượng lớn.
Theo người dân địa phương, sả rừng tươi hiện được thu mua với giá khoảng 120.000 - 150.000 đồng/kg. Đặc biệt, sả rừng khô có giá cao hơn hẳn, dao động từ 200.000 đến 300.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng. Mức giá này được xem là đắt đỏ so với mặt bằng chung các loại gia vị, nhưng vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng từ thị trường thành phố.
Sự khan hiếm của sả rừng đến từ việc loài cây này mọc hoàn toàn tự nhiên, chưa được trồng đại trà. Bên cạnh đó, hương thơm cay ấm, vị nồng nhẹ rất riêng của sả rừng khiến nhiều nhà hàng đặc sản săn lùng để tạo dấu ấn cho món ăn. Chỉ cần một lượng nhỏ sả rừng, món cá kho, thịt nướng hay muối chấm đã dậy mùi rõ rệt, tạo cảm giác "lạ mà quen" cho thực khách.
Sả rừng có giá cao do chỉ mọc tự nhiên theo mùa. Quả tươi bán khoảng 120.000–150.000 đồng/kg, còn quả khô được thu mua tới 300.000 đồng/kg.
Trong ẩm thực, sả rừng hiện diện trong rất nhiều món ăn quen thuộc. Người dân thường giã nhỏ quả sả rừng để kho cá, kho thịt, ướp đồ nướng hoặc trộn làm muối chấm. Chỉ vài hạt sả rừng cho vào nồi cá kho cũng đủ khử mùi tanh, thay vào đó là hương thơm cay nhẹ, ấm nồng rất đặc trưng. Với các món nướng, sả rừng giúp thịt dậy mùi, ăn không bị ngấy.
Không dừng lại ở đó, sả rừng còn được trộn cùng ớt xiêm để làm thành ớt xiêm muối - một món gia vị cay nồng, thơm hắc, thường dùng chấm thịt luộc, cá nướng hoặc ăn kèm các món khô. Ngoài ra, sả rừng còn góp mặt trong các món bò khô, muối chấm của đồng bào vùng cao, tạo nên hương vị rất riêng, khó loại gia vị nào thay thế được.
Không chỉ được yêu thích vì hương vị, sả rừng còn được đánh giá cao về công dụng. Theo kinh nghiệm dân gian, loại quả này có tính nhiệt, giúp ấm bụng, hỗ trợ giải cảm, đặc biệt thích hợp dùng trong những ngày mưa lạnh. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy sả rừng có công dụng tương tự cây sả thông thường trong nấu ăn và các bài thuốc dân gian.
Sả rừng dùng làm gia vị kho cá, kho thịt, ướp nướng, làm muối chấm, ớt xiêm muối. Theo dân gian, loại quả này giúp ấm bụng, giải cảm hiệu quả.
Từ một loại quả mọc dại nơi bìa rừng, sả rừng nay đã trở thành đặc sản được săn lùng mỗi mùa. Hương thơm cay ấm đặc trưng không chỉ làm giàu thêm bữa ăn, mà còn mang theo câu chuyện mưu sinh và bản sắc ẩm thực vùng cao.
