Là đặc sản ở vùng quê sông nước Nam Bộ, loại quả này gắn liền với tuổi thơ của nhiều người. Từng bị xem là ít mang giá trị kinh tế, chủ yếu dùng làm thức ăn cho gia súc, rụng đầy vườn cũng chẳng ai ngó ngàng nhưng nay nó đổi đời thành đặc sản được nhiều người tìm mua.
Trái quách nghe tên rất đỗi xa lạ nhưng với người miền Tây sông nước thì đó là thứ quả đặc sản gắn liền với cuộc sống nông thôn. Một số địa phương xuất hiện nhiều như Vĩnh Long, TP. Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang… và không biết từ bao giờ nó trở thành món ăn chơi, giải nhiệt và được dùng làm dược liệu cho đông y.
Từ hình thức đến mùi vị, loại trái cây này đều kén người ăn. Bởi nếu không quen, có người phải “nhăn mặt”. Còn nếu đã từng thưởng thức qua, thì mùi vị sẽ lưu luyến, nhất định đến mùa nhất định phải tìm mua vài trái để giải khát đã thèm.
Trái quách là quả của cây quách, còn gọi là cây cần thăng, thuộc họ cam. Đây là cây thân gỗ nhỏ, không quá cao, thân xù xì, tán rộng, có khả năng chịu hạn tốt và sống lâu năm. Trung bình mỗi cây cho trái sau khi trồng từ 4 - 7 năm. Lá của cây không có cuống, bề mặt nhẵn và mọc đối xứng 2 - 3 lá với nhau. Hoa có màu hồng tím, xanh lục hoặc trắng kem, mọc thành chùm đơn trên kẽ lá.
Trong nhiều khu vườn cũ, cây quách được trồng xen kẽ cùng dừa, mít, xoài, không nhằm mục đích kinh tế mà chủ yếu để lấy bóng mát và phục vụ nhu cầu gia đình.
Trái quách có vỏ cứng, bề mặt sần sùi, khi chín chuyển sang màu nâu xám. Phần ruột bên trong màu nâu sẫm, dẻo, mùi thơm mạnh và khá đặc trưng. Trái chín có mùi chua rất nồng, nếu ai ngửi không quen sẽ cảm thấy hôi. Khi chín hoàn toàn sẽ cho hương vị chua ngọt dịu, và hơi có vị của trái cây lên men. Quả vừa chín tới thì có vị ngọt bùi.
Trước đây, quách không được xếp vào nhóm trái cây có giá trị thương mại. Khi vào mùa, trái rụng nhiều, người dân chỉ thu hái để ăn trong nhà, phần còn lại thường được tận dụng làm thức ăn cho gia súc. Việc mua bán gần như không đáng kể, quách cũng hiếm khi xuất hiện ở chợ.
Sự khan hiếm của trái quách hiện nay đến từ nhiều nguyên nhân. Trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nhiều vườn quách lâu năm đã bị chặt bỏ để nhường chỗ cho các loại cây ăn trái cho hiệu quả kinh tế cao hơn.
Cây quách lại sinh trưởng chậm, không dễ nhân giống đại trà, thời gian từ khi trồng đến lúc cho trái ổn định khá dài.
Bên cạnh đó, quách hầu như không được trồng theo quy mô lớn. Nguồn cung trên thị trường chủ yếu đến từ các cây quách cũ trong vườn nhà dân, sản lượng mỗi năm không nhiều và phụ thuộc lớn vào điều kiện thời tiết. Mùa quách thường ngắn, chỉ kéo dài vài tháng, khiến loại quả này càng khó tìm.
Chính vì vậy, không phải năm nào người tiêu dùng cũng dễ dàng mua được quách. Có những thời điểm, dù sẵn sàng trả giá cao, người mua vẫn phải chờ hoặc nhờ người quen ở quê tìm giúp.
Cách ăn quách phổ biến nhất ở miền Tây là lấy thịt quách trộn với đường, đôi khi thêm đá bào hoặc nước cốt dừa. Nước quách có màu sẫm, mùi thơm rõ, được nhiều người đánh giá là dễ uống, nhất là trong những ngày nắng nóng.
Khi muốn ăn, người ta thường dùng dao để bổ hoặc đập trái quách lên bề mặt cứng để quả nứt ra. Dùng phần thịt quả màu nâu sậm, thêm đá, đường và dùng như món giải khát.
Trong đời sống ẩm thực miền Tây, trái quách không chỉ được ăn theo cách đơn giản mà còn được người dân sáng tạo thành những món ăn mang đậm dấu ấn bản địa. Phổ biến nhất là quách ghém mắm – món ăn dân dã nhưng thể hiện rõ sự tinh tế trong cách kết hợp hương vị. Cơm quách được nạo ra, cuốn cùng rau sống như bông súng, xà lách, chuối chát rồi chấm mắm cá sặc hoặc cá trẽn pha đường, tỏi, ớt. Vị chua thanh của quách giúp cân bằng độ mặn và mùi nồng của mắm, tạo nên cảm giác dễ ăn, không ngấy, rất hợp để đổi vị trong bữa cơm quê.
Một món khác cho thấy sự “nâng tầm” trái quách là lẩu gà nấu quách. Phần cơm quách được dùng làm nền nước dùng, tạo vị chua dịu tự nhiên thay cho me hay giấm. Khi kết hợp với thịt gà, nước lẩu trở nên thanh nhẹ, dậy mùi nhưng không gắt, mang lại trải nghiệm ẩm thực mới lạ.
Ít ai biết, trong trái quách còn chứa nhiều vitamin C, chất xơ, flavonoid và tanin – theo Đông y có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, thanh nhiệt và tăng sức đề kháng. Chính sự sáng tạo trong cách chế biến đã giúp trái quách vượt ra khỏi vai trò một loại quả quê, trở thành nguyên liệu đặc sắc trong ẩm thực miền Tây.
Trong đời sống nông thôn trước đây, quách không chỉ là một loại trái cây mà còn gắn với thói quen sinh hoạt của nhiều gia đình. Việc hái quách, đập vỏ, chế biến thành món ăn đơn giản là hình ảnh quen thuộc ở không ít vùng quê Nam Bộ.
Những năm gần đây, cùng với xu hướng tìm về ẩm thực bản địa và các đặc sản vùng miền, trái quách dần được nhắc đến nhiều hơn. Từ một loại quả ít được chú ý, quách bắt đầu xuất hiện trong các bài giới thiệu đặc sản miền Tây và được người tiêu dùng thành thị tìm mua.
Không ít người chia sẻ rằng, để mua được quách ngon, họ phải đặt trước từ đầu mùa hoặc nhờ người thân ở quê giữ giúp. Có những cây quách lâu năm đã “có khách quen”, mỗi mùa chỉ bán cho một số người nhất định. Hiện giá trái quách dao động từ 30.000 - 50.000 đồng/kg.
Từ một loại quả từng chỉ quen thuộc trong vườn nhà, chẳng ai ngó ngàng, trái quách nay đã được nhiều người biết đến hơn như một đặc sản miền Tây.
Nếu có dịp về đặt chân đến các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, bạn có thể thử tìm mua quách tại chợ quê hoặc hỏi trực tiếp người dân địa phương để thưởng thức trọn vẹn hương vị nguyên bản. Ngày nay, trái quách hiện cũng được rao bán theo mùa trên một số sàn thương mại điện tử, giúp người tiêu dùng có cơ hội nếm thử loại quả dân dã, lạ vị nhưng rất đặc trưng của miền sông nước.
