Loại quả này có mùi thơm đậm, hàm lượng tinh dầu cao, vẻ ngoài đẹp mắt, được người thành phố ưa chuộng trong những năm gần đây, đặc biệt là vào dịp Tết Nguyên đán.
Từng chỉ là loại quả mọc dại ít ai biết tới, vài năm gần đây quả chanh yên rừng bất ngờ trở thành đặc sản được nhiều người ở thành phố ưa chuộng. Với mùi thơm đậm, vị đắng đặc trưng cùng hàm lượng tinh dầu cao, chanh yên rừng đắt khách mỗi khi đến mùa, đặc biệt là vào dịp Tết Nguyên đán.
Chanh yên hay còn gọi là thanh yên, thuộc họ cam quýt, có tên khoa học là Citron. Trên thị trường hiện nay, chanh yên được chia thành hai loại: chanh yên rừng hái hoàn toàn trong tự nhiên và chanh yên do người dân trồng. Chanh yên rừng thường nhỏ, cùi đắng gắt, vỏ xù xì, trong khi chanh yên trồng có quả to hơn, cùi bớt đắng, chỉ khoảng 5–6 quả là được 1 kg. Dù giá bán gần tương đương nhau, nhưng chanh yên rừng lại khó mua hơn nhiều do nguồn hàng khan hiếm, mỗi tuần chỉ về vài chục cân, thậm chí có thời điểm không có hàng.
Loại chanh yên rừng chỉ mọc tự nhiên ở những vùng núi cao, trong các bản làng xa xôi, hầu như không có sự can thiệp của con người. Trước kia, chanh yên rừng gần như chỉ người dân đi rừng biết tới, hái về để làm thuốc chữa ho, ngâm mật ong hoặc chưng cất tinh dầu sử dụng trong gia đình.
Chanh yên rừng thường ra hoa vào khoảng tháng 7 hằng năm, đến tháng 9–10 âm lịch thì bắt đầu chín. Hoa có màu trắng pha tím giống chanh yên trồng nhưng mùi hương lại nồng và sâu hơn. Do sinh trưởng hoàn toàn trong tự nhiên, không được chăm bón, năng suất của chanh yên rừng rất thấp. Có cây mỗi vụ chỉ đậu vài quả, thậm chí có cây cả mùa không thu được trái nào.
Vì vậy, quả chanh yên rừng có kích thước nhỏ hơn nhiều so với chanh yên trồng đại trà. Nếu chanh yên vườn thường dài từ 12–20 cm, cầm chắc tay thì chanh yên rừng chỉ nhỏ bằng nắm tay người lớn, thậm chí có quả chỉ bằng trứng gà. Khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng sậm, bề mặt sần sùi, nhiều quả bị rám vàng, hình thức không đẹp nhưng lại được đánh giá là “già tinh dầu”.
Những người từng sử dụng đều cho rằng chanh yên rừng có mùi thơm mạnh và lưu hương lâu hơn so với chanh yên trồng. Hàm lượng tinh dầu cao giúp loại quả này được ưa chuộng trong việc ngâm siro trị ho, chữa viêm họng, giảm đau, chống viêm. Tinh dầu chanh yên rừng còn được dùng để dưỡng tóc, dưỡng da, nhờ tính sát khuẩn cao nên hỗ trợ tốt cho làn da mụn. Phần cùi chanh tuy rất đắng nhưng lại là nguyên liệu làm mứt, còn vỏ dùng để chiết tinh dầu hoặc phơi khô làm thuốc.
Loại quả này đã được trồng ở nhiều địa phương như Lạng Sơn, Lào Cai, Lâm Đồng và các tỉnh Tây Nguyên. Cây chanh yên trồng thường cho quả to, vỏ dày, sần sùi, nhiều túi tinh dầu, phần ruột nhỏ, vị chua và hơi đắng. Nhờ dễ nhân giống và mang lại nhiều công dụng, chanh yên được trồng rộng rãi trong vườn nhà người dân.
Không chỉ dùng làm thực phẩm và dược liệu, chanh yên ngày nay còn xuất hiện trong nhiều sản phẩm sáng tạo như bánh, kem, cocktail nhờ hương vị đặc biệt. Dịp Tết, một số nơi còn bày bán chanh yên khổng lồ để trưng mâm ngũ quả, với mong muốn mang lại mùi hương thanh khiết và sự sung túc cho năm mới.
Chanh yên có giá khoảng 120.000 đồng/kg, loại có kích thước "khủng", mẫu mã đẹp để trưng Tết, giá có thể lên tới 300.000 đồng/kg.
