Đằng sau danh hiệu NSND cao quý và những cúp vàng quốc tế, cuộc đời tư của nghệ sĩ Thanh Tâm lại đầy những thăng trầm.
XEM VIDEO: NSND Thanh Tâm biểu diễn đàn bầu cùng dàn nghệ sĩ.
Tiếng đàn bầu vốn được ví như sợi tơ rút từ tâm can người Việt, lúc khoan thai như lời mẹ ru, lúc nỉ non như tiếng lòng ai oán. Giữa dòng chảy âm nhạc dân tộc, có một người phụ nữ đã dành trọn hơn nửa thế kỷ để "giữ lửa" cho loại nhạc cụ độc đáo này, vượt qua mọi định kiến và thăng trầm để trở thành nữ Nghệ sĩ nhân dân đầu tiên của chuyên ngành đàn bầu. Đó chính là NSND Thanh Tâm - người mẹ hiền từ, người thầy tận tụy và cũng là điểm tựa nghệ thuật vững chắc của nhạc sĩ Hồ Hoài Anh.
Nữ nghệ sĩ từng bị xì xào "Xinh quá mà lại đi học đàn bầu kìa"
NSND Thanh Tâm (Nghệ danh: Tử Kỳ, Hoài Anh) có tên đầy đủ là Nguyễn Thị Thanh Tâm, sinh ngày 7/11/1953, lớn lên trong bầu không khí đậm chất nghệ thuật tại quê lụa Hà Đông. Cha bà - một bác sĩ vốn có niềm đam mê cháy bỏng với nghệ thuật chèo, đã từ bỏ ánh hào quang phố thị để về làm nông dân, lập nên những gánh chèo "tự biên tự diễn" nức tiếng một thời. Những mùa trăng, những buổi xem hát đình làng đã tưới mát tâm hồn cô bé Tâm, gieo vào lòng bà tình yêu mãnh liệt với những làn điệu quê hương.
NSND Thanh Tâm và em gái - NSƯT Thanh Hằng thời trẻ, bức ảnh được Hồ Hoài Anh chia sẻ trên mạng xã hội.
Năm 13 tuổi, cô nàng Thanh Tâm khi ấy đưa ra một quyết định được coi là "liều lĩnh" thời bấy giờ: Chọn theo học đàn bầu tại Trường Âm nhạc Việt Nam. Ngày ấy, dân gian vẫn truyền tai nhau câu ca: "Đàn bầu ai gảy nấy nghe / Làm thân con gái chớ nghe đàn bầu". Tiếng đàn bầu quá da diết, quá gợi cảm, vốn chỉ dành cho những bậc mày râu hay những người nghệ sĩ hát xẩm mù lòa. Khi đăng ký, cô bé 13 tuổi ấy thậm chí còn chưa biết hình dáng cây đàn ra sao. Đến khi tận mắt thấy một "chiếc đàn nhỏ nhoi, lạc lõng", Thanh Tâm đã không khỏi thất vọng.
Hành trình chinh phục cây độc huyền cầm của bà không trải đầy hoa hồng. Là học sinh nữ hiếm hoi, bà liên tục bị bạn nam trêu chọc đến phát khóc, nào là “Xinh quá mà lại đi học đàn bầu kìa”, “Con gái mà lại học đàn bầu”... Có lúc uất ức, bà đã vứt đàn, đập vỡ đàn và thề sẽ từ bỏ. Nhưng chính những người thầy như nghệ sĩ Bá Sách, Vũ Tuấn Đức đã dùng chính tiếng đàn thánh thót để xoa dịu và kéo bà trở lại. Sau những lần khổ luyện đến tóe máu ngón tay, Thanh Tâm đã biến cây đàn "thân tre" đơn sơ thành một phần xương thịt.
NSND Thanh Tâm trải qua những ngày tháng khổ luyện bên cây độc huyền cầm.
Năm 1971, bà tốt nghiệp trung cấp và bắt đầu hành trình mang tiếng đàn bầu đi chinh phục thế giới. Sự nghiệp biểu diễn của bà rực rỡ với những kỷ niệm đi vào huyền thoại. Năm 1974, tại một quảng trường ở Liên Xô, giữa lúc bà đang biểu diễn bản nhạc Volga xinh đẹp, trời đổ mưa lớn. Những cựu chiến binh Hồng quân đã lặng lẽ tiến lại, đứng che ô cho bà suốt buổi diễn để tiếng đàn không bị ngắt quãng. Hay như tại Cuba năm 1979, khán giả đã không cho bà rời sân khấu, bắt bà chơi hết bài này đến bài khác trong sự cuồng nhiệt.
NSND Thanh Tâm không chỉ biểu diễn cho công chúng mà còn là đại sứ văn hóa trong những yến tiệc cấp Nhà nước, thết đãi các nguyên thủ quốc gia lúc đó như Tổng thống Mỹ Bill Clinton, Tổng thống Nga Putin hay Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào. Đĩa CD Tiếng đàn bầu Thanh Tâm phát hành những năm 1990 đã trở thành hiện tượng, là một trong những ấn phẩm nhạc dân tộc bán chạy nhất lịch sử, khẳng định vị thế "đệ nhất danh cầm" phái nữ của bà.
Nữ nghệ sĩ giành được nhiều giải thưởng, huy chương cao quý.
Người "chở đò" tận tụy và nỗi lòng người mẹ sau ánh hào quang
Sau những năm tháng rực rỡ trên sân khấu, NSND Thanh Tâm dành phần lớn tâm sức cho sự nghiệp giáo dục. Bà nguyên là Trưởng khoa Nhạc cụ truyền thống của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Với bà, dạy đàn không chỉ là truyền dạy kỹ thuật mà là truyền cái "tình", cái "hồn" của dân tộc.
Bà là người tiên phong trong việc chuẩn hóa hệ thống giảng dạy đàn bầu. Những cuốn giáo trình như Đàn bầu cho tuổi học đường, Tuyển tập bài tập kỹ thuật cho đàn bầu hay Giáo trình đào tạo tài năng hệ trung cấp chuyên ngành đàn bầu là những viên gạch nền móng cho các thế hệ sau. Dưới sự dìu dắt của "người mẹ" Thanh Tâm, nhiều tên tuổi đã tỏa sáng như NSND Thái Bảo, NSƯT Đăng Dương, NSƯT Lệ Giang, NSƯT Bùi Lệ Chi... Bà không chỉ dạy họ cách gảy đàn, mà còn dạy họ cách sống, cách vượt qua những "chông chênh" của nghề nghệ thuật dân tộc vốn nhiều thiệt thòi.
Bà nguyên là trưởng khoa âm nhạc truyền thống của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, người thầy của nhiều thế hệ học trò.
Một trong những trăn trở lớn nhất của cuộc đời bà là vấn đề "chủ quyền văn hóa". Nhìn thấy đàn bầu bị "nhận vơ" ở nước ngoài, bà đã không ngừng đấu tranh, kiến nghị Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận đàn bầu là Di sản văn hoá phi vật thể của Việt Nam. Với bà, đàn bầu là nhạc cụ "thuần Việt" nhất, là tiếng lòng nghìn năm của cha ông không thể để thất lạc.
Đằng sau danh hiệu NSND cao quý (được phong tặng năm 2007) và những cúp vàng quốc tế, cuộc đời tư của nghệ sĩ Thanh Tâm lại là những thăng trầm khó quên. Kết hôn ở tuổi 21 với người thầy giáo - mối tình đầu của mình, bà cứ ngỡ sẽ có một bến đỗ bình yên. Nhưng sự nổi tiếng, những chuyến lưu diễn đằng đẵng và những hoài nghi, ghen tuông của người chồng đã khiến cuộc hôn nhân rạn nứt.
Sau 7 năm chung sống, con trai Hồ Hoài Anh chào đời như một niềm hy vọng cuối cùng. Thế nhưng, mâu thuẫn không thể hàn gắn đã dẫn đến ly hôn. Đó là khoảng thời gian đen tối nhất, bà sụt cân chỉ còn 35kg, từng đạp xe lên tận cầu Long Biên nhìn xuống dòng nước chảy xiết và muốn nước cuốn trôi đi vĩnh viễn mọi vết thương lòng. Nhưng chính tình mẫu tử và tiếng đàn bầu đã kéo bà trở lại. Bà nói rằng dù lúc đấy cuộc sống có trăm nỗi đắng cay, nhưng không thể từ bỏ. Bà dồn hết tình yêu thương để nuôi dạy Hồ Hoài Anh, định hướng anh theo nghiệp nhạc truyền thống ngay từ nhỏ (Hồ Hoài Anh cũng tốt nghiệp chuyên ngành đàn bầu).
NSƯT Đăng Dương luôn ghi nhớ công ơn của cô giáo Thanh Tâm.
Sự thành công của Hồ Hoài Anh ngày nay, từ một nghệ sĩ đàn bầu đến một nhạc sĩ, giám khảo nổi tiếng, có dấu ấn rất lớn từ sự nghiêm khắc và tình yêu bao la của mẹ. Sau những giông bão, cuộc đời cũng bù đắp cho NSND Thanh Tâm người chồng thứ 2 - một người đàn ông kém tuổi, không làm nghệ thuật nhưng thấu hiểu và trân trọng tâm hồn bà. Vợ chồng bà không có con chung nhưng lại tạo thành tổ ấm cho các con quây quần. Nữ nghệ sĩ luôn tâm niệm mình có 2 đứa con ruột thịt.
Ở tuổi ngoài 70, NSND Thanh Tâm tận hưởng cuộc sống bình yên bên chồng, vẫn tiếp tục hiệu đính giáo trình và truyền lửa cho cháu gái Lê Thùy Linh (cũng là giảng viên đàn bầu) cùng các thế hệ học trò. Hồi tháng 5/2025, Hồ Hoài Anh đăng bức ảnh xưa của mẹ và dì - NSƯT Thanh Hằng và dí dỏm kể về người mẹ "ngầu" của mình: "8h sáng tôi gọi mẹ: 'Mẹ ơi, đi cafe ăn sáng đi… Mẹ: 'Thôi con đi đi, mẹ ngủ nướng'. What??? Mẹ tôi thật ngầu ở tuổi 72. Mẹ chỉ bằng cô gái trong ảnh thôi. Sáng chủ nhật dịu dàng Hà Nội".
Cái tên Hoài Anh được NSND Thanh Tâm lấy làm nghệ danh, để rồi cậu con trai yêu quý của bà mang tên ấy cũng thành một người nghệ sĩ nổi tiếng.
