Cá bã trầu, còn được gọi với nhiều cái tên khác như cá thanh ngọc, cá bảy trầu, cá thóc hay cá sơn thóc, là loài cá quen thuộc với người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đặc trưng dễ nhận biết của chúng là toàn thân có màu đỏ cam, mình dẹp, miệng rộng và đôi mắt to tròn. Cũng bởi sắc đỏ ấy mà người dân địa phương đặt cho chúng cái tên “bã trầu” – gợi liên tưởng đến màu trầu cau đã nhai dở.
Miền Tây Nam Bộ từ lâu đã được biết đến không chỉ bởi vẻ đẹp sông nước hữu tình mà còn bởi kho tàng ẩm thực phong phú, nơi sản vật dân dã bỗng trở thành đặc sản trứ danh. Trong số đó, cá bã trầu – loài cá từng bị xem là “thứ cá không ai ăn” – nay lại được người sành ăn tìm mua với giá từ 145.000 đến 300.000 đồng/kg. Hành trình “lột xác” của loại cá nhỏ bé này là minh chứng rõ nét cho sự tinh tế trong khẩu vị của người Việt và sức sống bền bỉ của ẩm thực vùng miền.
Cá bã trầu, còn được gọi với nhiều cái tên khác như cá thanh ngọc, cá bảy trầu, cá thóc hay cá sơn thóc, là loài cá quen thuộc với người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đặc trưng dễ nhận biết của chúng là toàn thân có màu đỏ cam, mình dẹp, miệng rộng và đôi mắt to tròn. Cũng bởi sắc đỏ ấy mà người dân địa phương đặt cho chúng cái tên “bã trầu” – gợi liên tưởng đến màu trầu cau đã nhai dở.
Loài cá này có họ hàng gần với cá sặc, phân bố ở cả vùng nước ngọt và vùng biển. Tại miền Tây, cá bã trầu thường có kích thước nhỏ, trong khi ở vùng biển miền Trung, chúng lớn hơn, có thể đạt tới vài ký. Trung bình, cá trưởng thành dài từ 5 đến 10 cm, nặng khoảng 50–150 gram mỗi con. Chúng thường sống quanh các bãi đá, rặng san hô hoặc vùng nước chảy chậm, chủ yếu ăn sinh vật phù du và các loại hải sản thân mềm.
Trước kia, cá bã trầu không được ưa chuộng. Người dân cho rằng chúng nhỏ, khó đánh vảy và không đáng công chế biến. Nhiều gia đình vùng sông nước bắt được cũng chỉ cho gia súc ăn hoặc bỏ đi. Ít ai ngờ, loại cá từng bị “chê” lại có chất lượng thịt ngon đến lạ: thớ thịt trắng, săn, thơm và hầu như không có mùi tanh. Một khi đã nếm thử, nhiều người khẳng định đây là “loại cá mà nếu bỏ qua sẽ hối hận cả đời”.
Theo những người dân miền Tây, cá bã trầu có thể chế biến thành vô vàn món ăn hấp dẫn: chiên giòn, nướng mọi, nướng muối ớt, hấp, kho tiêu, kho nghệ hay nấu canh chua. Mỗi cách nấu lại mang một nét riêng, phản ánh rõ tinh thần “biến cái bình thường thành ngon lạ” của người dân nơi đây. Tuy nhiên, món được xem là “đỉnh cao” của cá bã trầu phải kể đến canh riêu cá bã trầu – món ăn dân dã mà tinh tế, vừa có vị ngọt đậm đà của cá, vừa có vị chua thanh mát từ me và cà chua.
Để nấu được bát riêu cá chuẩn vị, người đầu bếp cần tỉ mỉ từ khâu sơ chế. Cá sau khi được làm sạch, bỏ ruột, đánh vảy kỹ, rửa với muối để khử mùi, sau đó để ráo. Nguyên liệu đi kèm rất giản đơn: cà chua, me, hành khô, thìa là và hành lá. Hành được phi thơm, cho cà chua vào xào đến khi mềm nhuyễn, thêm nước đun sôi rồi nêm nếm vừa miệng. Khi nước sôi lăn tăn, thả cá vào, đun thêm 7–10 phút cho chín đều. Khi bắc nồi xuống, rắc thêm hành lá và thìa là tạo hương thơm.
Một bát riêu cá bã trầu chuẩn vị là sự hòa quyện của màu đỏ cam bắt mắt từ cá, sắc vàng của cà chua, điểm xanh của hành và thìa là. Khi múc ra bát, hương thơm thoang thoảng lan tỏa, vị nước canh ngọt thanh, hơi chua, xen chút cay nhẹ từ tiêu ớt. Thịt cá bã trầu nạc, dai và ngọt, vừa miệng mà không hề tanh. Với người miền Tây, bữa cơm có thêm tô canh riêu cá bã trầu nóng hổi là đủ khiến ngày mưa cũng trở nên ấm áp.
Không chỉ dừng ở món canh chua, cá bã trầu còn được nhiều vùng chế biến theo kiểu riêng. Dân miền biển thường chuộng món cá nướng – đặc biệt là cá bã trầu nướng muối ớt. Cá tươi được ướp với muối hột, ớt giã nhuyễn, chút dầu ăn rồi nướng trên than hồng. Mùi thơm lan tỏa quyện cùng lớp da giòn rụm, phần thịt bên trong mềm ngọt khiến ai đi ngang qua cũng khó lòng cưỡng lại. Với dân miền Tây, món cá bã trầu chiên mắm cũng là lựa chọn được ưa thích. Cá được chiên vàng, sau đó rim với nước mắm pha đường, tỏi, ớt cho sánh lại. Vị mặn ngọt đậm đà của nước mắm thấm vào từng thớ thịt khiến món ăn trở nên “hao cơm” đến lạ.
Từ một loài cá từng bị xem là “cá rác”, cá bã trầu nay đã góp mặt trong thực đơn của nhiều nhà hàng, quán ăn khắp miền Nam. Sự xuất hiện của chúng trong các siêu thị, chợ đầu mối hay cửa hàng hải sản cao cấp cũng phần nào chứng minh sức hút ngày càng lớn của món đặc sản này. Hiện nay, cá bã trầu tươi được bán phổ biến tại các chợ miền Tây, đặc biệt ở Cần Thơ, Sóc Trăng, An Giang, Vĩnh Long, với mức giá dao động từ 145.000 đến 300.000 đồng/kg, tùy kích cỡ và độ tươi.
Giá cao là vậy, song theo các tiểu thương, cá bã trầu luôn “cháy hàng”, đặc biệt vào mùa mưa hoặc dịp cuối tuần – khi nhu cầu nấu món canh chua, kho tộ tăng mạnh. Nhiều thực khách ở thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai còn đặt mua cá bã trầu từ miền Tây gửi lên, cho thấy sức lan tỏa của món ăn dân dã này đang vượt ra khỏi phạm vi vùng sông nước.
Theo các đầu bếp, điểm đặc biệt khiến cá bã trầu được yêu thích chính là vị thịt trắng, thơm và ít xương nhỏ. Điều này giúp chúng dễ dàng phù hợp với nhiều kiểu chế biến – từ món ăn dân dã đến thực đơn cao cấp. Một số nhà hàng hải sản còn sáng tạo thêm món cá bã trầu hấp bia, cá bã trầu nướng giấy bạc, hoặc cá bã trầu sốt me, mang đến trải nghiệm mới mẻ cho thực khách.
Không chỉ ngon miệng, cá bã trầu còn có giá trị dinh dưỡng cao. Theo các chuyên gia ẩm thực, loại cá này chứa nhiều đạm, ít chất béo, cung cấp vitamin D, canxi và các axit béo omega-3 có lợi cho tim mạch. Vì vậy, cá bã trầu không chỉ là món ngon mà còn là thực phẩm tốt cho sức khỏe, thích hợp với nhiều đối tượng, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ.
Từ một loài cá nhỏ bé từng bị bỏ quên giữa dòng nước phù sa, cá bã trầu đã vươn mình trở thành đặc sản được săn lùng ở miền Tây và các đô thị lớn. Hành trình ấy không chỉ là câu chuyện của một món ăn, mà còn là minh chứng cho sự tinh tế, sáng tạo và trân trọng giá trị quê hương trong văn hóa ẩm thực Việt Nam.
