Đây là đặc sản “hiếm có, khó tìm”, mang hình dáng khiến không ít người lần đầu nhìn thấy phải… đỏ mặt vì liên tưởng nhạy cảm. Thế nhưng, loại nấm này chứa nhiều công dụng với sức khỏe, đặc biệt là phái mạnh nên gần đây nó trở thành thứ đặc sản vùng cao được nhiều người săn lùng, tìm mua. Đôi khi phải đặt trước cả tháng mới có thể sở hữu.
Nấm ngọc cẩu còn được gọi bằng nhiều tên khác như nấm tỏa dương hay nấm pín rừng. Loại cây này được biết đến rộng rãi trong y học cổ truyền với tác dụng bổ thận, tráng dương, tăng cường sinh lý cho cả nam và nữ, và được sử dụng nhiều nhất là loại có ruột vàng, hoa màu đỏ sẫm.
Sở dĩ loại nấm này thường được nhắc đến với cụm từ “ngượng đỏ mặt” là bởi hình dáng đặc trưng: thân nấm phình to, thon dài, màu đỏ sẫm hoặc nâu tím, dễ khiến người nhìn liên tưởng đến bộ phận nhạy cảm của nam giới.
Tuy nhiên, với người sống ở vùng núi Tây Bắc như Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên… nấm ngọc cẩu không hề xa lạ. Từ xưa, người dân đã quen với việc vào rừng tìm nấm vào đúng mùa, xem đây là “lộc rừng” quý hiếm, chỉ xuất hiện khi thời tiết, thổ nhưỡng và môi trường hội tụ đủ điều kiện.
Sở hữu vẻ ngoài “ngượng đỏ mặt” nhưng nấm ngọc cẩu chứa nhiều dưỡng chất, phù hợp với nhiều người, đặc biệt là phái mạnh.
Theo các tài liệu khoa học, nấm ngọc cẩu thực chất không phải là nấm, mà là một loài thực vật ký sinh, thuộc chi Balanophora. Cây sống bám hoàn toàn vào rễ của các cây gỗ lớn trong rừng già, đặc biệt ở những khu vực rừng ẩm, đất nhiều mùn, ánh sáng yếu.
Do không có diệp lục nên ngọc cẩu không quang hợp, toàn bộ dinh dưỡng được hút trực tiếp từ cây chủ. Phần mà con người thu hái và sử dụng thường được gọi là “nấm” chỉ là cụm thân và hoa đã thoái hóa, phát triển phình to thành dạng củ, gồm nhiều thùy dính liền nhau. Cụm này thường cao khoảng 10-20 cm, có màu đỏ sẫm, nâu tím hoặc đỏ rượu vang - chính hình dáng và màu sắc này khiến nhiều người liên tưởng nhạy cảm.
Điểm đặc biệt khiến nấm ngọc cẩu trở nên hiếm chính là khó có thể trồng với quy mô lớn, chủ yếu khai thác được trong tự nhiên. Vì loại nấm này là dạng nấm ký sinh, thường mọc bám vào rễ của một số cây gỗ lớn trong rừng già, ở độ cao từ vài trăm mét đến hơn 1000m so với mực nước biển. Chúng ưa môi trường ẩm, mát, đất giàu mùn và gần như chỉ xuất hiện ở những khu rừng nguyên sinh.
Vì thế, nấm ngọc cẩu ở Việt Nam chỉ khai thác chủ yếu trong tự nhiên và xuất hiện theo mùa nhất định.
Mùa nấm ngọc cẩu thường rơi vào khoảng cuối thu đến đầu đông. Khi đó, người dân bản địa có kinh nghiệm sẽ men theo các triền núi, khu rừng rậm, quan sát kỹ những gốc cây cổ thụ để tìm nấm. Việc khai thác nấm cũng đòi hỏi sự khéo léo bởi nếu đào bới không đúng cách, nấm rất dễ bị dập, hỏng hoặc làm ảnh hưởng đến môi trường sinh trưởng tự nhiên.
Chính vì phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên và ngày càng khan hiếm do diện tích rừng thu hẹp, sản lượng nấm ngọc cẩu mỗi năm không nhiều. Điều này lý giải vì sao dù được nhiều người săn tìm, nấm ngọc cẩu vẫn luôn ở tình trạng “có tiền chưa chắc đã mua được”.
Trên thị trường hiện nay, nấm ngọc cẩu chủ yếu được bán dưới dạng khô, nguyên củ hoặc thái lát. Giá nấm dao động khá lớn, tùy vào chất lượng, nguồn gốc và độ hiếm của từng đợt thu hái. Hiện, giá nấm ngọc cẩu tươi dao động từ 200.000-400.000 đồng, tùy kích cỡ và mùa vụ.
Không chỉ nổi tiếng vì hình dáng và độ hiếm, nấm ngọc cẩu còn được đánh giá cao về hương vị độc đáo. Khi còn tươi, nấm có mùi hơi nồng đặc trưng của rừng, phần thịt nấm chắc, ít nước. Sau khi sơ chế và chế biến đúng cách, nấm cho vị bùi, ngọt nhẹ, hậu vị đậm, rất khác so với các loại nấm phổ biến khác.
Đối với ẩm thực ở các vùng sơn cước, nấm ngọc cẩu thường được thái lát mỏng, phơi hoặc sấy khô để bảo quản lâu dài. Khi dùng, nấm được hầm với xương, nấu canh, ngâm rượu hoặc kết hợp với các vị thuốc rừng khác. Những món ăn từ nấm ngọc cẩu không cầu kỳ nhưng mang đậm hương vị núi rừng, thường xuất hiện trong bữa cơm gia đình hoặc những dịp đặc biệt của người dân vùng cao.
Thông thường, nấm ngọc cẩu dùng ngâm rượu hoặc xào với thịt chế biến thành món ăn.
Điều khiến nấm ngọc cẩu được xem như “thần dược miền núi” nằm ở giá trị sử dụng trong y học dân gian. Theo quan niệm truyền thống, nấm ngọc cẩu có tính ấm, vị ngọt nhẹ, thường được dùng để bồi bổ cơ thể, tăng cường sức khỏe, đặc biệt là với nam giới. Không ít người tin rằng việc sử dụng nấm ngọc cẩu đúng cách giúp cải thiện thể trạng, giảm mệt mỏi, tăng sức bền và hỗ trợ sinh lực.
Dù vậy, các chuyên gia cũng khuyến cáo rằng nấm ngọc cẩu không phải là “thuốc tiên”. Việc sử dụng cần đúng liều lượng, đúng cách và phù hợp với thể trạng từng người. Đặc biệt, với những người có bệnh nền hoặc thể trạng đặc biệt, nên tìm hiểu kỹ trước khi dùng, tránh lạm dụng.
Nấm ngọc cẩu không chỉ là đặc sản mang giá trị kinh tế mà còn gắn liền với hệ sinh thái rừng. Việc khai thác ồ ạt, thiếu kiểm soát có thể khiến nguồn nấm tự nhiên ngày càng cạn kiệt. Nhiều địa phương đã bắt đầu khuyến khích người dân thu hái nấm theo hướng bền vững, hạn chế đào phá rễ cây và bảo vệ môi trường rừng - nơi sản sinh ra loại “lộc trời” quý giá này.
Giữa vô vàn đặc sản của núi rừng nấm ngọc cẩu vẫn giữ cho mình vị thế riêng. Tuy sở hữu hình dáng nhiều người nhìn vào “ngượng đỏ mặt” nhưng nó vẫn là thực phẩm quý vì có nhiều giá trị dinh dưỡng và là thứ “lộc trời” giúp nhiều gia đình tạo thêm nguồn kinh tế khi vào rừng “săn” loại nấm đặc sản này để cung cấp cho thị trường.
