Những chi tiết nhỏ sau khi bé thức dậy thường che giấu các tín hiệu thông minh, nhưng nhiều bậc bố mẹ bỏ qua.
Khi ánh nắng ban mai vừa chạm vào khung cửa sổ, em bé khẽ chớp mắt rồi tỉnh giấc. Khoảnh khắc tưởng như rất đỗi bình thường ấy, thực ra lại là thời điểm quan trọng để não bộ bắt đầu “khởi động” cho một ngày mới.
Nhiều bậc bố mẹ vì vội vàng mà nhanh chóng bế bé lên, vô tình bỏ qua những cử động nhỏ và biểu hiện tinh tế của con trong giây phút vừa thức dậy. Thế nhưng, chính những phản xạ đơn giản ấy lại phản ánh hoạt động của não bộ và quá trình phát triển nhận thức đang diễn ra bên trong.
Nghiên cứu khoa học cho thấy, cách trẻ phản ứng ngay sau khi tỉnh giấc có thể hé lộ nhiều tín hiệu tích cực về sự phát triển trí não. Nếu trẻ có một trong những biểu hiện đặc trưng, đó đã là dấu hiệu đáng mừng.
Trẻ thức dậy không khóc, thích quan sát xung quanh
Có những em bé vừa thức dậy đã khóc òa, có bé lại nằm yên, lặng lẽ quan sát ánh sáng trên trần nhà, bóng rèm lay động theo gió, hay chăm chú “nghiên cứu” đôi bàn tay nhỏ bé của mình. Nếu con thuộc nhóm thứ hai, đó là một tín hiệu rất đáng mừng, não bộ của bé đang chủ động hoạt động và xử lý thông tin.
Các nghiên cứu từ Đại học Harvard chỉ ra rằng, trong khoảng 20 phút đầu tiên sau khi thức dậy, nếu trẻ có thể tập trung quan sát môi trường xung quanh, dõi theo vật thể chuyển động, chú ý đến sự thay đổi của ánh sáng, hoặc nằm yên tự khám phá cơ thể mình trong hơn 10 - 15 phút, điều đó cho thấy vùng đỉnh của não bộ đang phát triển tích cực. Đây là khu vực chịu trách nhiệm cho khả năng chú ý, nhận thức không gian và xử lý thông tin thị giác.
Vì vậy, trong những khoảnh khắc ấy, bố mẹ không nhất thiết phải vội vàng bế con lên hay làm gián đoạn dòng quan sát tự nhiên của trẻ. Việc để bé yên tĩnh khám phá thế giới theo cách riêng chính là đang trao cho não bộ một “sân tập” quý giá.
Thời gian ngắn ngủi sau khi thức dậy ấy được xem là giai đoạn vàng để nuôi dưỡng khả năng tập trung. Sự yên lặng, tò mò và chú ý của trẻ lúc này là dấu hiệu cho thấy trí não đang học hỏi và kết nối từng chút một, theo cách rất tự nhiên và bền vững.
Thức dậy và mỉm cười, hoặc chủ động tìm người để tương tác
Nếu bé vừa mở mắt đã nheo mắt mỉm cười với mẹ, vươn tay muốn được ôm, hay phát ra những âm thanh “a… u… u” quen thuộc để thu hút sự chú ý, đó thường là dấu hiệu của nền tảng trí tuệ cảm xúc đang hình thành tốt. Những phản ứng nhỏ ấy cho thấy bé không chỉ tỉnh giấc về mặt thể chất, mà còn nhanh chóng kết nối với thế giới xung quanh.
Các nhà thần kinh học cho biết, những em bé tự chơi, thích cười sau khi thức dậy thường có hệ thống tế bào thần kinh gương hoạt động tích cực. Đây là hệ thống liên quan đến khả năng đồng cảm, bắt chước và nhận diện cảm xúc của người khác. Khi bé nhìn thấy gương mặt quen thuộc, não bộ sẽ nhanh chóng xác nhận cảm giác an toàn, từ đó khơi mở nhu cầu giao tiếp và thể hiện cảm xúc một cách tự nhiên.
Nhiều bé còn bắt chước cử chỉ của người lớn như thè lưỡi, ngáp, hay thay đổi biểu cảm khuôn mặt. Đó là dấu hiệu cho thấy não bộ đang quan sát, phân tích và học cách phản hồi xã hội. Mỗi lần bắt chước, các kết nối thần kinh liên quan đến ngôn ngữ, giao tiếp và hiểu người khác lại được củng cố thêm.
Về lâu dài, những “cuộc đối thoại” không lời vào buổi sáng sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho khả năng học ngôn ngữ, xây dựng mối quan hệ và sự tự tin trong giao tiếp của trẻ. Vì thế, thay vì vội vàng thúc giục hay làm gián đoạn, bố mẹ có thể mỉm cười đáp lại, trò chuyện nhẹ nhàng và dành vài phút tương tác.
Xem giường như một "phòng thí nghiệm", nơi giải trí và chơi đùa
Có những em bé vừa thức dậy đã không vội tìm vòng tay người lớn, mà tự tạo niềm vui cho riêng mình. Bé có thể thả rơi chiếc ti giả để quan sát nó rơi xuống đâu, khẽ đạp chân vào nệm để lắng nghe âm thanh bật lại, hay mải mê “trò chuyện” với đôi tay nhỏ xíu như đang kể một câu chuyện chỉ mình con hiểu. Những hành động tưởng chừng vu vơ thực ra chính là những bước đầu của tư duy khám phá và khả năng tự học.
Theo triết lý giáo dục Montessori, tần suất trẻ chủ động khám phá có mối liên hệ chặt chẽ với tốc độ hình thành các kết nối thần kinh trong não. Thông qua việc lặp đi lặp lại những “thí nghiệm” nhỏ như ném đồ vật, bé dần hiểu về trọng lực và mối quan hệ nhân – quả.
Khi chơi một mình, não bộ, đặc biệt là vùng vỏ não trán, nơi liên quan đến lập kế hoạch, tưởng tượng và sáng tạo cũng được rèn luyện một cách tự nhiên. Nghiên cứu của Đại học Yale cho thấy, những đứa trẻ thường xuyên tự khám phá sớm có xu hướng thể hiện khả năng giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo nổi bật hơn khi bước vào độ tuổi 4 - 6.
Vì thế, thay vì lo lắng rằng con “ồn ào”, “kỳ lạ” hay “khó chiều”, bố mẹ có thể hiểu rằng trẻ đang nghiên cứu thế giới theo cách của riêng. Mỗi cử động nhỏ đều là một lần não bộ thử nghiệm, ghi nhớ và học hỏi.
Tuy nhiên, mỗi em bé đều có nhịp phát triển khác nhau. Việc thỉnh thoảng quấy khóc, ngơ ngác sau khi thức dậy là điều hoàn toàn bình thường. Nhưng nếu bé thường xuyên thể hiện những dấu hiệu khám phá chủ động, đó là tín hiệu tích cực cho thấy não bộ đang phát triển khỏe mạnh.
Lúc này, bố mẹ đừng vội can thiệp hay thúc giục, mà nên quan sát lặng lẽ, phản hồi dịu dàng khi con cần tương tác, và quan trọng là tạo ra môi trường an toàn để con tự do khám phá.
