Cứ mỗi khi gần đến dịp Tết Nguyên đán, người dân ở làng Vị Khê lại tất bật bước vào mùa “hái lộc” khi có thể kiếm được 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày nhờ “nghề lạ” chính là tạo hình, chăm sóc cho cây cảnh.
Làng Vị Khê (phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình) là một trong những “thủ phủ” cây cảnh lớn nhất nước ta. Vị Khê từ lâu nổi tiếng với những tác phẩm cây cảnh nghệ thuật có giá trị nhiều tỷ đồng và bề dày lịch sử nghề hơn 800 năm. Được biết, cội nguồn của làng nghề Vị Khê hình thành từ gần một thế kỷ trước, khi những cư dân đầu tiên đến khai hoang lập ấp bên bờ sông Hồng.
Trải qua thời gian thăng trầm của lịch sử, người dân làng Vị Khê vẫn lưu giữ, tiếp nối những giá trị mà các bậc tiền nhân để lại để phát triển nghề gắn liền với cây cảnh.
Đến làng cây cảnh Vị Khê, mọi người phải trầm trồ trước sự khéo léo của các nghệ nhân khi uốn tỉa ra những khuôn hình chim thú, di tích, bối cảnh... một cách tài tình.
Những ngày cuối năm, khi nhu cầu chơi cây cảnh tăng cao, làng Vị Khê bước vào thời điểm nhộn nhịp nhất trong năm. Từ sáng sớm đến chiều muộn, hình ảnh những người thợ khoác túi đồ nghề gọn nhẹ, bên trong chỉ vài cuộn dây kẽm và một cây kéo quen tay, đã trở nên rất đỗi quen thuộc. Họ di chuyển liên tục từ vườn này sang vườn khác, tỉ mẩn chỉnh sửa từng tán lá, từng dáng cành để kịp “ra mắt” cây cảnh đúng độ đẹp nhất cho ngày Tết Nguyên đán.
Chẳng biết từ bao giờ, nghề tỉa lá, tỉa cành, nặn dáng hình cho cây cũng phổ biến ở làng cây cảnh Vị Khê. Đây cũng là một nghề rất đặc biệt khi chẳng cần bỏ vốn đầu tư, những thanh niên chỉ cần nhấp kéo, tỉa gọn các chậu cây cũng có thể nhận về thu nhập ổn định.
Họ như những người nghệ nhân thầm lặng, đóng vai trò quyết định trong việc hoàn thiện giá trị thẩm mỹ của mỗi tác phẩm cây cảnh. Chỉ cần một nhát kéo lệch tay hay một vòng dây kẽm uốn sai thế, dáng cây có thể mất đi sự hài hòa vốn có.
Để thổi hồn vào thế cây, những nghệ nhân ở làng cây cảnh Vị Khê phải dốc tâm huyết với sự tỉ mỉ, kiên trì, uốn tỉa tạo dáng cho từng chồi, từng nhánh, có khi phải mất nhiều năm mới hình thành một thế cây đẹp.
Theo chia sẻ của những người thạo nghề ở Vị Khê, thu nhập từ công việc uốn tỉa cây cảnh vào dịp cuối năm khá cao so với mặt bằng chung ở nông thôn. Trung bình mỗi ngày, thợ có thể nhận từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng tiền công, tùy vào độ khó của cây và khoảng cách di chuyển. Những chuyến đi làm xa, sang các tỉnh lận cận như Quảng Trị, Hải Phòng, Hưng Yên, Phú Thọ... hay thậm chí các tỉnh phía Nam, mức thu nhập còn cao hơn nhiều lần. Đổi lại, họ phải tạm rời xa gia đình một khoảng thời gian để làm việc.
Với những cây cảnh có giá trị lớn, yêu cầu kỹ thuật cao, chủ vườn thường khoán công theo từng cây thay vì tính ngày công. Có những phôi cây trị giá hàng trăm triệu đồng, riêng tiền công cho nhóm thợ tay nghề cao đã lên tới vài chục triệu đồng. Họ làm liên tục trong nhiều ngày, tỉ mỉ từ khâu chỉnh cành, hạ tán đến cân đối tổng thể để đảm bảo cây đạt độ hoàn thiện cao nhất trước khi xuất vườn.
Không giống những công việc lao động phổ thông khác, nghề uốn tỉa cây cảnh đòi hỏi sự kiên nhẫn và con mắt thẩm mỹ tinh tế. Người thợ phải hình dung trước trong đầu hình hài hoàn chỉnh của cây, rồi từng bước “dẫn dắt” cành lá đi đúng quỹ đạo mong muốn.
Những người làm nghề lâu năm cho biết, kỹ thuật có thể học được, nhưng để trở thành thợ giỏi thì cần thời gian tích lũy trải nghiệm và tư duy về thẩm mỹ. Có những cây phải mất vài mùa chăm sóc, uốn sửa dần dần mới đạt đến độ hoàn hảo, không thể nóng vội. Chính vì vậy, nghề này không dành cho người thiếu kiên nhẫn.
Bên cạnh đó, một số người thợ lành nghề cho rằng, nghề uốn tỉa cây cảnh không phải ai cũng có thể theo lâu dài. Công việc đòi hỏi phải làm ngoài trời nhiều giờ liền, tiếp xúc nắng mưa, bụi bẩn, đôi khi còn đối mặt với áp lực từ những cây cảnh có giá trị lớn. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến người thợ day dứt, phải đền cho chủ cầy rất nhiều tiền.
Tuy vậy, với những người đã gắn bó, nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là niềm tự hào. Mỗi dịp Tết Nguyên đán đến, nhìn những cây cảnh được chăm chút kỹ lưỡng xuất hiện trong sân nhà, nơi trang nghiêm, các lễ hội hay các khu đô thị cao cấp, họ lại thấy công sức của mình được đền đáp xứng đáng.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề truyền thống dần mai một, nghề uốn tỉa cây cảnh ở làng Vị Khê vẫn bền bỉ tồn tại và phát triển. Chỉ với một cây kéo trong tay, những người thợ nơi đây không chỉ kiếm về tiền triệu mỗi ngày dịp giáp Tết, mà còn góp phần giữ gìn một nét đẹp văn hóa, duy trì “lửa” của làng Vị Khê, góp phần đưa nơi này thành “thủ phủ” của cây cảnh Việt.
