Nghề truyền thống này được bà con lưu truyền qua nhiều thế hệ, cứ đến mùa mưa họ lại kéo nhau vào rừng để “săn lộc trời” với dụng cụ rất đơn giản, chỉ cần chịu khó kiên nhẫn mỗi ngày có thể kiếm được tiền triệu.
Không cần ghe thuyền, cũng chẳng phải bán mặt cho nương rẫy những người làm nghề này chọn cho mình không gian lao động đặc biệt chính là những phiến đá trơn, vách đá sừng sững ven các con suối để bắt “lộc trời”, mang lại thu nhập rủng rỉnh. Đó chính là nghề săn cua núi - thứ đặc sản “hiếm có khó tìm”, mang giá trị kinh tế cao.
Theo những người thợ lành nghề, đây là công việc “không dành cho số đông”, nhưng nếu quen việc, nắm được con nước và địa hình, thu nhập mỗi ngày có thể lên đến gần cả triệu đồng.
Cua đá là loài cua sống chủ yếu ở vùng núi đá, ven các con suối trong, nước chảy xiết. Khác với cua đồng hay cua biển quen thuộc, cua đá có lớp vỏ sần sùi, càng khỏe, thịt chắc và ngọt, được nhiều thực khách săn đón. Chính giá trị ẩm thực cao đã khiến việc săn bắt cua đá trở thành sinh kế của không ít người dân địa phương, nhất là vào mùa mưa.
Nghề săn cua núi chủ yếu thấy nhiều ở vùng Thất Sơn - An Giang, nghề này được truyền lại qua nhiều thế hệ. Ngày nay, nghề vẫn âm thầm tồn tại, nuôi sống không ít gia đình suốt nhiều năm qua.
Theo những người thợ lành nghề, nghề câu cua núi không có lịch làm việc cố định. Mọi thứ phụ thuộc vào con nước, thời tiết và mùa sinh trưởng của cua. Thông thường, từ tháng 4 đến tháng 8 âm lịch hằng năm, cua sẽ bò từ hang ra các suối mát để tìm mồi. Đây là cơ hội tốt nhất để người nông dân đi “săn lộc trời”.
Thường vào sáng sớm hoặc chiều tối, khi cua bắt đầu bò ra khỏi hang tìm thức ăn, thợ mới bắt đầu hành trình. Đường đi đến các khu vực núi để săn cua không phải dễ, người dân phải men theo các triền đá trơn trượt, lội qua suối lạnh, có đoạn phải bám vào vách đá dựng đứng. Chỉ cần sơ sẩy, trượt chân là có thể chấn thương.
Loài cua này nổi bật với màu đỏ tía, kích thước nhỏ nhưng tính cách háu chiến và nhanh nhẹn, thường sinh sống trong các hốc đá, khe đá ven suối.
Dụng cụ câu cua đá khá đơn giản nhưng không thể thiếu sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Một cần câu ngắn, sợi cước bền, móc sắt chắc và mồi nhử thường là cá nhỏ, ốc hoặc thịt tươi. Người câu phải biết chọn vị trí đặt mồi ngay miệng hang hoặc những hốc đá có dấu vết cua sinh sống. Theo kinh nghiệm truyền lại, nhìn vết bùn, phân cua hay vỏ ốc vương vãi quanh khe đá là biết nơi đó có “lộc trời”.
Công việc nghe có vẻ nhàn nhưng thực tế lại vô cùng tỉ mỉ. Người câu phải ngồi yên hàng giờ, mắt không rời mặt nước, tay luôn sẵn sàng giật cần đúng thời điểm. Nếu giật quá sớm, cua chưa kịp kẹp mồi; nếu chậm tay, cua sẽ chui ngược vào hang, thậm chí cắn đứt dây câu. Theo những người thợ lành nghề, chỉ cần một động tác sai, cả buổi coi như công cốc.
Theo những người thợ lành nghề, có nhiều cách để săn loài đặc sản này. Thứ nhất là rình bắt khi cua bò ra ngoài kiếm ăn, tuy nhiên phương pháp này đòi hỏi sự kiên nhẫn và thời gian chờ đợi. Hoặc người đi săn chuẩn bị vài sợi thun. Người dân sẽ dùng các sợi thun buộc thành chùm ở đầu cần trúc dài khoảng 1,5m, sau đó nhấp nhử trước hang. Cua tưởng nhầm dây thun là con mồi sẽ dùng càng kẹp chặt, lúc này người câu chỉ cần nhanh tay giật mạnh để kéo cua ra khỏi hang.
Mồi câu của các con cua là những cọng dây thun buộc thành chùm ngay đầu cần trúc có chiều dài khoảng 1,5 m.
Không chỉ đòi hỏi kỹ thuật, nghề câu cua đá còn thử thách sức chịu đựng. Ngâm chân dưới nước lạnh lâu dễ tê buốt, cảm lạnh. Mùa mưa, nước suối dâng cao, chảy xiết, nguy cơ tai nạn càng lớn. Đã có không ít người phải bỏ nghề vì không chịu nổi vất vả, hoặc vì sức khỏe không đảm bảo nên không còn theo nổi những chuyến đi dài ngày.
Đổi lại, thu nhập từ nghề này khiến nhiều người vẫn bám trụ. Theo những người thợ lành nghề, vào ngày “trúng mánh”, một người có thể câu được vài ký cua đá. Với mức giá dao động từ vài trăm nghìn đồng mỗi ký, sau khi trừ chi phí, người câu có thể thu về gần cả triệu đồng một ngày. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng may mắn. Có ngày đi từ sáng đến chiều, chỉ thu được vài con, đủ tiền xăng xe và bữa ăn.
Điều làm nên giá trị của cua đá chính là chất lượng thịt. Cua sống trong môi trường nước sạch, ăn rong rêu, sinh vật tự nhiên nên thịt săn chắc, vị ngọt đậm, không tanh. Nhiều thực khách sành ăn sẵn sàng trả giá cao để thưởng thức các món như cua đá hấp, rang muối, nấu canh chua. Chính nhu cầu thị trường ổn định đã giúp nghề câu cua đá có “đất sống” giữa thời buổi nhiều nghề truyền thống dần mai một.
Giá cua núi Cấm An Giang thường dao động 200.000-300.000 đồng/kg và đội lên 400.000 đồng/kg vào những thời điểm khan hiếm. Vì thế, nghề săn “lộc trời” mang lại thu nhập khá cho nhiều người dân.
Tuy nhìn công cụ đi câu khá đơn giản nhưng để bắt tay vào công việc này không phải dễ. Đó đòi hỏi nhiều kinh nghiệm và sự cẩn thận khi di chuyển giữa các khu vực khe núi, con suối.
Là loài cua đặc hữu của vùng núi An Giang, cua núi không chỉ gây ấn tượng bởi màu sắc bắt mắt, hình dáng khác lạ mà còn chinh phục thực khách nhờ hương vị thơm ngon, giá trị dinh dưỡng cao. Sống hoàn toàn trong môi trường tự nhiên, cua núi gắn liền với nhịp sinh tồn mong manh của rừng núi.
Vì vậy, những người làm nghề lâu năm luôn tự nhắc nhau giữ gìn nguồn “lộc trời” tự nhiên này. “Bản thân tôi thường khuyên anh em đi câu cua trên núi Cấm, nếu gặp cua nhỏ hoặc cua cái đang mang trứng thì nên thả lại. Bởi nếu chỉ mải khai thác mà không biết bảo tồn, sẽ có ngày cua núi chỉ còn tồn tại trong ký ức của người dân địa phương” - một người thợ lành nghề bộc bạch.
