Từng là cây rau mọc hoang trong rừng hay ven suối, trước khi chẳng được ưa chuộng, chỉ dành cho gia súc. Thế nhưng, ngày nay nó lại trở thành đặc sản, với hương vị đặc trưng, tốt cho sức khỏe nên được nhiều thực khách săn tìm.
Loại rau rừng này gây tò mò không chỉ bởi cái tên mộc mạc mà còn nhờ hương vị ngọt bùi, giòn giòn rất riêng, càng ăn càng thấy lạ miệng. Đó chính là rau mít rừng.
Rau mít rừng có nguồn gốc từ khu vực Đông Nam Á và xuất hiện nhiều ở các nước như Việt Nam, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia và Indonesia. Tại Việt Nam, loại rau này chủ yếu phân bố tại các tỉnh miền núi phía Bắc, đặc biệt là Phú Thọ, nơi loại cây này phát triển mạnh nhờ khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp. Nhờ khả năng thích nghi tốt với thổ nhưỡng và khí hậu, mít rừng phát triển nhanh, cứ sau những trận mưa là lại đâm chồi nảy lộc xanh non.
Không đơn thuần là thức rau theo mùa, rau mít rừng còn gắn với nếp sống, kinh nghiệm canh tác và câu chuyện sinh kế của người Mường suốt nhiều năm qua.
Rau mít rừng thực chất là lá và búp non của cây mít rừng, còn được gọi bằng nhiều cái tên dân dã như mít ré, mít mi. Đây là loại cây thân gỗ nhỏ, thuộc họ dâu tằm, mọc thành bụi với nhiều nhánh, sinh trưởng khỏe trong điều kiện tự nhiên.
Ban đầu, thứ rau dại này chỉ mọc hoang ở những khu rừng thưa, ven đồi núi, vốn dĩ chẳng mấy ai để ý. Người dân địa phương thường thấy trâu ăn loại lá mệnh danh là “lộc trời” và chúng khỏe mạnh, lớn nhanh. Từ sự quan sát ấy, bà con thử hái về nấu ăn và bất ngờ nhận ra rau có vị bùi, ngọt nhẹ, dễ ăn. Dần dần, thứ rau từng chỉ dành cho trâu lại trở thành món ăn quen thuộc trong bữa cơm hằng ngày của người dân miền núi.
Điểm đặc biệt của rau mít rừng nằm ở sức sống bền bỉ. Loại cây này gần như không cần chăm sóc cầu kỳ. Không phải tưới nước thường xuyên, ít sâu bệnh nhờ lá có nhiều nhựa, người trồng chỉ cần bón thêm chút phân chuồng ủ hoai là cây đã xanh tốt quanh năm. Khi đến kỳ thu hoạch, người hái chỉ lựa những lá non, búp non, thao tác nhẹ tay để tránh làm dập nát vì rau có nhiều nhựa. Càng hái, cây càng ra chồi mới, vì vậy rau mít rừng được xem là loại rau “càng hái càng mọc”, cho thu hoạch dài ngày.
Điều đặc biệt là do nhựa của cây có tính axit nên khi hái, ngày xưa người Mường không dùng tay ngắt mà dứt từng ngọn, ngày nay có găng tay thì đỡ công khi thu hái hơn. Đặc biệt, khi ăn lá mít rừng chế biến phải nấu kỹ chứ không ăn tái.
Chính vụ rau mít rừng thường kéo dài từ tháng 3 đến tháng 10 dương lịch. So với nhiều loại rau rừng khác chỉ xuất hiện ngắn ngày, rau mít rừng có thời gian thu hái lâu hơn, thậm chí có thể hái quanh năm, trừ những tháng mùa đông, nhiệt độ thấp. Nhờ đó, nguồn cung rau khá ổn định, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường.
Nếu chỉ nhìn bề ngoài, rau mít rừng dễ khiến người ta nhầm lẫn. Lá rau có hình dáng nửa giống lá chè, nửa giống lá sung nhưng dày và cứng hơn. Khi còn tươi, rau mang vị chát nhẹ, nhiều nhựa, có thể khiến người mới ăn lần đầu e ngại. Tuy nhiên, chính sự “khó chiều” ban đầu ấy lại tạo nên bất ngờ thú vị sau khi chế biến. Khi được nấu chín kỹ, rau mất hẳn vị chát, chuyển sang vị ngọt bùi, giòn giòn, rất dễ ăn.
Với bà con dân tộc Mường, rau mít rừng có thể chế biến thành nhiều món khác nhau, nhưng phổ biến nhất vẫn là xào tỏi, xào thịt trâu, nấu canh hoặc làm nộm. Trước khi nấu, rau phải được rửa sạch bằng nước muối loãng, đảo nhẹ tay để loại bỏ bớt nhựa, sau đó vò sơ rồi mới đem chế biến. Khi nấu, rau cần được làm chín kỹ để đạt độ mềm, giòn vừa phải và dậy lên vị ngọt đặc trưng.
Rau mít rừng xào với tỏi, món ngon đơn giản nhưng lại là đặc sản của người Mường.
Trong đó, món rau mít rừng xào tỏi được xem là cách chế biến đơn giản nhưng giữ trọn hương vị nhất. Chỉ cần chút dầu ăn, tỏi phi thơm, thêm rau vào đảo đều trên lửa lớn, nêm nếm vừa miệng là đã có món ăn dân dã mà cuốn hút.
Với những bữa cơm đãi khách hay dịp lễ, rau mít rừng xào thịt trâu lại trở thành món chính nhờ kết hợp giữa vị ngọt bùi của rau và độ dai thơm của thịt, tạo nên tổng thể hài hòa, đậm chất núi rừng.
Từ chỗ chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình, rau mít rừng giờ đây đã có mặt trong thực đơn của nhiều nhà hàng, quán ăn bản địa tại Phú Thọ và các tỉnh lân cận. Nhiều du khách khi đến vùng đất này đều tò mò tìm thưởng thức món rau lạ, xem đó như một trải nghiệm ẩm thực không thể bỏ qua.
Không chỉ hấp dẫn bởi vị ngọt bùi, dễ ăn, rau mít rừng còn được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng và công dụng đối với sức khỏe. Loại rau này chứa nhiều vitamin, khoáng chất và chất xơ, giúp thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa và tăng cường sức đề kháng. Nhờ tính mát và tác dụng an thần nhẹ, rau mít rừng đặc biệt phù hợp với phụ nữ, nhóm người thường xuyên bị nóng trong, mất ngủ hoặc cơ thể suy nhược. Với người mới ốm dậy, loại rau đặc sản này giúp bồi bổ thể lực, hỗ trợ hồi phục sức khỏe một cách tự nhiên.
Hiện nay, rau mít rừng tươi được bán với giá khoảng 60.000–80.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng lá. Những khi hút hàng, nghịch mùa, giá có khi gần cán mốc 100.000 đồng/kg. Mức giá này được xem là khá cao so với nhiều loại rau thông thường, nhưng vẫn được người tiêu dùng chấp nhận nhờ yếu tố sạch, thơm ngon và bổ dưỡng. Ngày nay, không ít gia đình đã nhân giống, trồng rau mít rừng trong vườn nhà hoặc trên đồi để thuận tiện thu hoạch và tăng thêm thu nhập.
Từ một loại rau mọc hoang trong rừng, rau mít rừng đang dần trở thành sản vật có giá trị kinh tế. Quan trọng hơn, sự “đổi đời” của loại rau này còn góp phần giữ gìn văn hóa ẩm thực của người Mường.
Giữa vô vàn đặc sản vùng cao, rau mít rừng không phô trương, không cầu kỳ, nhưng chính sự mộc mạc ấy lại tạo nên sức hút bền bỉ. Vị ngọt bùi, giòn giòn sau khi nấu chín, cảm giác lạ miệng mà dễ ăn, từ đó rau mít rừng được nhiều thực khách ưa chuộng, bổ sung vào mâm cơm gia đình.
