Dưa hấu chưng Tết mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc, tượng trưng cho may mắn và sung túc đầu năm. Đặc biệt, những trái dưa khắc thư pháp có giá lên tới 400.000 đồng/quả vẫn được săn đón.
Những ngày Tết, bên cạnh mai vàng, bánh tét, hình ảnh quả dưa hấu xanh tròn được đặt trang trọng trên bàn thờ tổ tiên đã trở thành nét quen thuộc trong nhiều gia đình Việt, đặc biệt ở Nam Bộ. Theo quan niệm dân gian, dưa hấu chưng Tết không chỉ để ăn mà còn mang nét đẹp văn hóa sâu sắc. Trái dưa tròn đầy tượng trưng cho sự viên mãn; ruột đỏ tươi là điềm lành, may mắn; những hạt đen bóng thể hiện sự sinh sôi, phát triển trong năm mới.
Những ngày cận Tết, thị trường dưa hấu trở nên sôi động hơn bao giờ hết, đặc biệt là các loại dưa viết thư pháp “Tài – Lộc – Thọ” với giá có thể lên tới 400.000 đồng/quả. So với dưa hấu thông thường, dưa khắc chữ được nhiều khách hàng ưa chuộng nhờ vẻ ngoài cầu kỳ, bắt mắt và giàu ý nghĩa phong thủy.
Để tạo nên một “tác phẩm” trên vỏ dưa, người thợ phải trải qua ba công đoạn tỉ mỉ: vẽ phác thảo, tỉa bằng dao và cuối cùng là gọt, khắc hoàn thiện. Những trái dưa được chọn thường có trọng lượng từ 5–8kg, vỏ láng mịn, đều màu. Với hoa văn phức tạp, người thợ có thể mất khoảng 1 tiếng để hoàn thành; còn mẫu đơn giản cũng cần 30 phút chăm chút. Những dòng thư pháp ấy không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn gửi gắm thông điệp may mắn, sung túc cho gia chủ trong năm mới.
Dưa hấu là loại quả dễ bị tổn thương từ bên trong. Lớp vỏ tuy dày nhưng phần ruột lại khá “mềm yếu”, chỉ cần va chạm mạnh cũng có thể gây dập nát. Vì vậy, sau khi cắt, từng trái dưa được thương lái chuyền tay nhẹ nhàng, lót rơm cẩn thận khi vận chuyển. Mỗi quả dưa như chứa đựng công sức và hy vọng của người nông dân sau nhiều tháng vun trồng.
Giống dưa vỏ xanh vẫn là loại được trồng nhiều nhất để chưng Tết ở các tỉnh miền Tây. Theo kinh nghiệm của nhà vườn, dưa chưng phải to tròn, cân đối, da bóng, không tì vết, trọng lượng phổ biến từ 5–10kg. So với dưa ăn thường, dưa chưng Tết đòi hỏi quá trình chăm sóc kỹ lưỡng hơn, “nâng như nâng trứng” từ khi còn nhỏ để đảm bảo hình thức đẹp nhất khi xuất vườn. Ngoài ra, dưa vỏ vàng cũng được trồng thêm nhằm tạo sự mới lạ cho mâm quả, dù số lượng không nhiều.
Dưa hấu thường mất khoảng 2,5–3 tháng (70–90 ngày) từ lúc gieo hạt đến khi thu hoạch, tùy giống và điều kiện thời tiết. Ở miền Nam, thời gian sinh trưởng có thể rút ngắn còn 65–75 ngày nhờ khí hậu ấm áp; miền Bắc dao động khoảng 55–60 ngày tùy vụ.
Thời điểm thu hoạch phù hợp nhất cho dưa Tết thường từ 20 đến 26 tháng Chạp (âm lịch), kịp đưa ra thị trường phục vụ người dân tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long và cả Hà Nội. Tại Vĩnh Long – vùng trồng dưa nổi tiếng, bà con nông dân tất bật thu hoạch trong không khí rộn ràng. Sau một năm lao động vất vả, vụ dưa Tết mang lại nguồn thu đáng kể, giúp nhiều gia đình có thêm điều kiện đón xuân sung túc.
Một nét đặc trưng của thị trường dưa hấu Tết là bán theo cặp thay vì tính theo kg. Những cặp tròn đều, cân xứng, vỏ đẹp có giá cao hơn hẳn dưa ăn thường. Dưa được chưng suốt 3 ngày Tết. Đến mùng 2 hoặc mùng 3, khi con cháu sum họp đông đủ, gia đình sẽ bổ một quả chia nhau thưởng thức. Miếng dưa đỏ mọng không chỉ ngọt mát mà còn là lời chúc cho một năm mới hanh thông, làm ăn phát đạt, gia đình êm ấm.
