Mận hậu là đặc sản nổi tiếng của Sơn La, được ưa chuộng trên thị trường mỗi khi đến mùa. Thời điểm đầu mùa hoặc với các loại mận hậu tuyển chọn, giá có thể lên tới 150.000 đồng/kg.
Theo bảng xếp hạng 20 loại trái cây có lợi cho sức khỏe do một trang web ẩm thực uy tín của Anh bình chọn, quả mận đứng ở vị trí thứ 16.
Nhắc đến đặc sản vùng cao Tây Bắc, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến mận hậu. Chỉ cần trồng một lần, cây có thể cho thu hoạch suốt nhiều năm, trở thành nguồn thu nhập quan trọng của người dân địa phương. Có thời điểm, mận hậu Sơn La được bán với giá lên tới 150.000 đồng/kg, đặc biệt là những lô hàng tuyển chọn chất lượng cao.
Mận hậu có hình dáng tròn đều, khi còn non mang màu xanh dịu mắt, đến lúc chín chuyển dần sang sắc đỏ tươi bắt mắt. Vỏ quả căng bóng, phủ lớp phấn trắng mỏng đặc trưng. Khi bóp nhẹ có cảm giác săn chắc chứ không mềm nhũn.
Cây mận hậu thuộc nhóm cây thân gỗ thấp, tán rộng, bộ rễ khỏe và ưa khí hậu lạnh ẩm. Nhiệt độ lý tưởng để cây sinh trưởng là khoảng 22–24 độ C. Vì vậy, mận được trồng nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc, song Sơn La vẫn là thủ phủ lớn nhất, nơi mận hậu trở thành cây trồng chủ lực, góp phần thay đổi kinh tế cho nhiều hộ gia đình.
Mùa thu hoạch mận hậu thường kéo dài từ cuối tháng 3 đến hết tháng 7 và được chia làm ba giai đoạn. Đầu mùa, từ cuối tháng 3 đến đầu tháng 4, mận còn xanh nhưng đã có vị thanh mát, ngọt nhẹ và ít chát nên được hái sớm để phục vụ thị trường. Do sản lượng còn khan hiếm, giá mận đầu mùa thường rất cao.
Bước sang tháng 5–6 là chính vụ. Khi ấy, cả cao nguyên như khoác lên mình tấm áo trắng của hoa mận, đặc biệt tại thung lũng Nà Ka (Mộc Châu), thu hút đông đảo du khách đến tham quan, chụp ảnh. Lượng mận dồi dào hơn nên giá thành cũng “mềm” hơn so với đầu vụ.
Nổi bật nhất phải kể tới mận hậu ruby – sản phẩm do chính người dân Nà Ka tuyển chọn và đặt tên. Cái tên ruby gợi liên tưởng đến những viên hồng ngọc rực rỡ, bởi những trái mận đạt chuẩn đều có màu đỏ sẫm óng ánh, vị ngọt đậm và hậu vị sâu. Trung bình chỉ khoảng 5 quả trong 100 quả được chọn làm ruby. Quả có kích thước đồng đều, mỗi kg chỉ khoảng 18–25 trái.
Để tạo nên những trái mận chất lượng cao, người trồng phải tỉa bỏ 30–50% sản lượng, chọn lọc kỹ lưỡng những quả ở đầu cành, nơi hứng trọn ánh nắng. Các cây mận được trồng giãn cách để “thở”, đón gió và hấp thu trọn vẹn ánh sáng. Đặc biệt, ở độ cao khoảng 1.500 m so với mực nước biển, chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm lớn giúp mận vùng này có vị ngọt đậm, thịt chắc và màu sắc đậm hơn nhiều nơi khác.
Hiện nay, mận hậu ruby Sơn La được chia thành ba phân hạng. Loại đặc biệt có giá khoảng 230.000 đồng/kg; loại ruby tiêu chuẩn dao động khoảng 150.000 đồng/kg; còn mận hậu phổ thông khoảng 65.000 đồng/kg.
Những năm gần đây, việc chủ động xử lý cho mận ra hoa, kết trái sớm hoặc trái vụ đã mở ra hướng đi mới cho người trồng mận. Khác với chính vụ thường rơi vào giai đoạn nguồn cung dồi dào, mận trái vụ lại chiếm ưu thế nhờ sự khan hiếm, vì vậy gần như không phải lo lắng về đầu ra.
Việc áp dụng thành công các biện pháp kỹ thuật như tỉa cành, điều chỉnh chế độ nước tưới, dinh dưỡng hay kiểm soát thời điểm ra hoa đã giúp nhiều hộ nông dân nâng cao hiệu quả sản xuất. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mùa vụ tự nhiên, người trồng có thể chủ động phân bổ thời gian thu hoạch, tránh tình trạng cung vượt cầu dẫn đến “được mùa, mất giá”.
