Mọc hoang trong rừng sâu, từng bị xem là thứ quả chẳng mấy ai đoái hoài, đài hái nay bỗng "lên đời" thành đặc sản lạ.
Trong kho tàng sản vật rừng núi Việt Nam, có không ít loại quả từng gắn liền với bữa ăn giản dị của người dân địa phương nhưng lại xa lạ với cư dân vùng đồng bằng. Quả đài hái là một ví dụ điển hình. Với cái tên nghe lạ tai, hình dáng thô ráp, đài hái từng mọc lặng lẽ giữa rừng mà ít người để ý. Chỉ khi xu hướng săn tìm đặc sản rừng độc lạ nở rộ, loại quả bắt đầu trở thành nguyên liệu nấu ăn và ép dầu mang lại giá trị kinh tế cho bà con miền núi.
Cây đài hái còn được người dân gọi bằng nhiều cái tên khác như du qua, dây mỡ lợn, then hái, dây sén hay mác kịnh. Loài cây này mọc tự nhiên trong rừng, phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi như Phú Thọ, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và một số tỉnh miền núi khác. Đài hái thường xuất hiện trong các khu rừng nguyên sinh, rừng rậm, rất hiếm gặp ở khu vực đồng bằng.
Cây đài hái, còn gọi là du qua, dây mỡ lợn, then hái, mác kịnh, mọc hoang trong rừng nguyên sinh các tỉnh miền núi phía Bắc. Lá, thân làm dược liệu, quả được xem là đặc sản rừng quý.
Quả đài hái có kích thước tương đối lớn, trung bình nặng khoảng 0,8-1kg. Nhìn bề ngoài, quả khá giống bí với lớp vỏ cứng, màu xanh sẫm. Bên trong là phần thịt trắng, mềm, có kết cấu gần giống cùi bưởi hay bòng. Xen lẫn trong phần thịt là nhiều hạt to, chứa lượng dầu dồi dào.
Hạt đài hái gây ấn tượng bởi kích thước lớn, to chừng ba đầu ngón tay người lớn chụm lại, vỏ dày và rất cứng. Khi quả còn tươi, hạt có lớp vỏ màu vàng hơi ngả nâu, hình dáng gợi liên tưởng đến hạt mít. Đến khi quả già và rụng xuống đất, hạt chuyển sang màu nâu đậm, trông khá giống mắc ca. Để chế biến quả đài hái thành món ăn, người dân phải trải qua khá nhiều công đoạn. Trước tiên, lớp vỏ cứng và phần cùi bên ngoài được gọt bỏ hoàn toàn để lấy hạt. Mỗi quả thường cho khoảng 6-8 hạt, tùy vào kích cỡ. Sau đó, hạt tiếp tục được tách lớp vỏ dày để lấy phần nhân trắng bên trong.
Phần nhân này được thái mỏng rồi đem xào trên chảo nóng. Khi gặp nhiệt, nhân hạt tiết ra một lượng dầu đáng kể, tạo độ bóng và mùi thơm rất đặc trưng. Nhờ lượng dầu tự nhiên dồi dào, người dân thường dùng nhân đài hái như một nguyên liệu thay thế dầu ăn hoặc mỡ lợn trong quá trình chế biến món ăn.
Quả đài hái được gọt vỏ, bỏ cùi để lấy hạt, sau đó tách vỏ cứng lấy nhân trắng. Nhân thái mỏng, xào cho ra dầu rồi dùng nấu ăn, đồ xôi, nấu canh hoặc băm nhuyễn nấu cháo.
Ngoài cách xào đơn giản, nhân đài hái còn được sử dụng để đồ xôi, nấu canh hoặc băm nhuyễn nấu cháo. Mỗi món lại mang một hương vị riêng, vừa béo vừa bùi nhưng không gây ngán. Đặc biệt, món ăn từ đài hái được đánh giá là dễ ăn, phù hợp cả với người già lẫn trẻ nhỏ.
Không chỉ dừng lại ở việc làm thực phẩm, hạt đài hái còn được bà con tận dụng để ép lấy dầu. Theo kinh nghiệm dân gian và một số nghiên cứu thực tế, tỷ lệ dầu trong hạt đài hái khá cao, dao động từ 60-65%.
Dầu ép ra có màu vàng nhạt, gần như không mùi, không vị, rất thích hợp để sử dụng trong nấu nướng hằng ngày, nhất là ở những vùng còn hạn chế nguồn mỡ động vật. Ngoài ép dầu, hạt còn có thể được nướng chín, lấy phần nhân giã cùng muối để làm món ăn tương tự muối vừng lạc.
Bên cạnh công dụng trong ẩm thực, dầu đài hái còn được đồng bào vùng cao dùng để thắp đèn. Quả đài hái thường vào mùa từ khoảng tháng 11 năm trước đến tháng 2 năm sau. Trong vài năm trở lại đây, khi các loại đặc sản rừng có hương vị lạ được nhiều người săn đón, quả đài hái bất ngờ "lên đời". Nhiều du khách tò mò tìm mua hạt đài hái hoặc dầu đài hái về ăn thử. Hiện nay, dầu đài hái được bán với giá khoảng 80.000 đồng mỗi lít.
Những năm gần đây, hạt và dầu đài hái được nhiều người tìm mua. Dầu đài hái có giá khoảng 80.000 đồng mỗi lít, trở thành nguồn thu nhập đáng kể cho bà con miền núi trong mùa thu hái quả rừng.
Từ một loại quả rừng ít ai biết đến, đài hái dần khẳng định giá trị nhờ hương vị độc đáo và công dụng đa dạng. Sự "lột xác" này không chỉ góp phần làm phong phú thêm bản đồ đặc sản Việt Nam, mà còn mở ra hướng sinh kế mới cho người dân miền núi, giúp những sản vật tưởng chừng bị lãng quên có cơ hội được biết đến và trân trọng hơn.
