Cây dẻ dễ trồng, cho thu hoạch nhiều năm và mang lại giá trị kinh tế cao. Đến mùa, loại hạt đặc sản này được bán khắp nơi với giá tới 100.000 đồng/kg.
Hạt dẻ từng mọc hoang dại trong các cánh rừng ít ai để ý, nhưng hiện nay chúng đã thành đặc sản được nhiều người ưa chuộng mỗi khi đến mùa nhờ hương vị bùi ngọt, thơm béo đặc trưng.
Cây dẻ có tên khoa học là Castanea mollissima, thuộc họ sồi dẻ. Đây là loại cây thân thấp, tán rộng, sinh trưởng tốt ở những vùng có khí hậu lạnh, địa hình đồi núi thoải, đất tơi xốp và khả năng thoát nước tốt. Nhờ điều kiện tự nhiên phù hợp, cây dẻ rừng sinh trưởng khỏe, cho quả đều và hạt có chất lượng cao.
Mùa thu hoạch hạt dẻ rừng thường rơi vào đầu đông, khoảng từ tháng 8 đến tháng 11 dương lịch. Đây là thời điểm hạt dẻ chín rộ, tích tụ đủ dưỡng chất, đạt độ ngọt bùi và thơm ngon nhất.
Quả dẻ được bao quanh bởi lớp vỏ gai dày và sắc nhọn, thoạt nhìn khá giống chôm chôm rừng. Mỗi quả thường chứa từ 1 đến 3 hạt. Hạt dẻ có hình dáng tròn đều, kích thước ba chiều gần tương đương nhau. Vỏ hạt mỏng, bóng, màu nâu sẫm, dễ bóc, trên bề mặt có lớp lông tơ trắng nhạt nếu quan sát kỹ. Phần nhân bên trong có màu vàng chanh, khi chế biến lên tỏa mùi thơm rất đặc trưng.
Về hương vị, hạt dẻ có vị ngọt tự nhiên, bùi, béo nhẹ nhưng không ngấy, càng nhai càng cảm nhận rõ vị thơm ngậy lan tỏa trong miệng. Hạt dẻ có thể được luộc, rang hoặc chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn. Theo các nghiên cứu, loại hạt này còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, góp phần bổ sung năng lượng và dưỡng chất cho cơ thể. Chính vì vậy, vài năm trở lại đây, hạt dẻ không còn là thức quà quen thuộc của người miền núi mà đã trở thành đặc sản được ưa chuộng ở các thành phố lớn.
Đến mùa, hạt dẻ được rao bán rầm rộ trên các chợ truyền thống lẫn chợ mạng. Giá hạt dẻ rừng tươi hiện dao động khoảng 50.000 – 70.000 đồng/kg; hạt dẻ đã chín hoặc rang sẵn có giá cao hơn, khoảng 85.000 – 100.000 đồng/kg.
Nhận thấy tiềm năng kinh tế rõ rệt, những năm gần đây nhiều hộ dân đã mạnh dạn mở rộng diện tích trồng hạt dẻ để đưa sản phẩm ra thị trường. Từ khi xuống giống đến lúc cho thu hoạch, cây dẻ cần khoảng 4–6 năm chăm sóc mới bắt đầu ra quả, nhưng bù lại đây là loại cây lâu năm, cho giá trị bền vững. Một khi đã vào thời kỳ khai thác ổn định, cây dẻ có thể cho thu hoạch đều đặn qua nhiều năm, mang lại nguồn thu đáng kể cho người trồng.
Cây hạt dẻ được đánh giá là dễ trồng, ít sâu bệnh, không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc. Tuổi thọ cây cao, kể cả khi cây già, người trồng có thể cưa gốc để cây bật chồi mới, sau đó tiếp tục cho quả sai như bình thường. Việc chăm sóc cũng khá nhẹ nhàng, mỗi năm chỉ cần bón phân khoảng hai lần, kết hợp tỉa cành, vun xới gốc là đủ để cây sinh trưởng tốt. Nhờ chi phí đầu tư không quá lớn, sau khi trừ các khoản chi, nhiều hộ trồng dẻ có thể thu về vài trăm triệu đồng mỗi năm.
Từ kinh nghiệm trồng dẻ lâu năm, một số hộ dân đã chủ động nghiên cứu và thực hiện ghép cành, ươm giống để cung cấp cây dẻ con ra thị trường. Cách làm này vừa giúp chủ động nguồn giống chất lượng, vừa mở ra thêm hướng phát triển kinh tế mới.
Trong quá trình thu hoạch, người đi hái hạt dẻ phải hết sức cẩn thận bởi quả dẻ được bao bọc bởi lớp vỏ dày, chi chít gai nhọn. Khi vào rừng hoặc lên đồi thu hái, người dân thường chuẩn bị găng tay dày và các dụng cụ chuyên dụng để tách vỏ. Chỉ cần sơ suất, gai dẻ có thể đâm vào tay gây đau buốt, vì vậy công đoạn tách hạt đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn.
