Loại hạt này được sử dụng làm thành thức uống giải nhiệt, được người thành phố săn lùng những năm gần đây. Mỗi khi đến mùa, người dân ở Quảng Ngãi, Đà Nẵng lại vào rừng nhặt về bán cho thương lái với giá đắt đỏ.
Từng là thứ quả rừng chín rụng đầy gốc, ít người để mắt tới, hạt đười ươi nay đã “lột xác” thành một đặc sản quý của núi rừng, được săn tìm với giá lên tới 300.000 đồng/kg, thời điểm khan hiếm còn chạm ngưỡng 500.000 đồng/kg.
Hạt đười ươi vào mùa từ giữa tháng 4 đến hết tháng 6 hằng năm. Đây là loại quả rừng mọc hoàn toàn tự nhiên, gắn liền với những cánh rừng nguyên sinh ở Trung Trung Bộ và Tây Nguyên. Điều đặc biệt là cây ươi sinh trưởng chậm, phải mất khoảng 4 năm mới cho ra quả, và theo chu kỳ 4–5 năm mới trổ quả một lần. Chính vì vậy, sản lượng hạt ươi mỗi mùa không nhiều, càng khiến loại hạt này trở nên quý hiếm và có giá trị kinh tế cao.
Cây ươi là dạng cây cổ thụ lớn, thân thẳng, cao trung bình 25–30 mét. Quả thường mọc ở ngọn hoặc đầu cành, rất khó tiếp cận. Khi còn non, quả ươi có vỏ ngoài màu đỏ, mặt trong ánh bạc, bên trong là hạt khô cỡ đầu ngón tay. Đến khi chín, quả chuyển sang màu nâu vàng, vỏ mỏng, hạt gắn liền với phần đài to như một chiếc lá. Khi rụng, cả quả xoay tròn trong không trung, theo gió bay ra xa gốc cây vài mét, thậm chí vài chục mét, cũng từ đó mà người ta gọi là “đười ươi bay”.
Trên thị trường hiện nay, hạt đười ươi được chia làm hai loại chính. Đười ươi bay là những quả chín tự nhiên, rụng xuống đất rồi được người dân nhặt về, giá thường cao hơn, dao động 280.000–300.000 đồng/kg. Loại thứ hai là hạt ươi do người dân leo cây hái trực tiếp, mang về sấy khô, giá mềm hơn, khoảng 180.000–250.000 đồng/kg. Dù khác nhau về cách thu hái, cả hai đều được ưa chuộng bởi khả năng nở thần kỳ khi ngâm nước.
Khi pha chế, chỉ cần ngâm hạt ươi trong nước ấm, phần thịt sẽ nở lớn gấp 8–10 lần, tạo thành lớp thạch nhầy màu nâu nhạt, vị hơi chát nhưng rất mát. Người ta thường ví đười ươi là “yến sào của núi rừng” bởi tính bổ dưỡng và khả năng giải nhiệt vượt trội.
Cách dùng khá đơn giản: lấy 5–6 hạt, bấm bỏ hai đầu, ngâm cho nở rồi bóc bỏ vỏ ngoài và hạt cứng bên trong, chỉ giữ lại phần thịt mềm. Phần này có thể pha với đường phèn hoặc sữa đặc, uống mát lành, ngọt nhẹ, giòn sần sật như thạch. Nhiều người còn kết hợp cùng hạt chia, hạt é để tăng giá trị dinh dưỡng.
Không chỉ là thức uống giải khát, hạt đười ươi hay còn gọi là Annam Tử theo y học dân gian có vị ngọt thanh, tác dụng giải nhiệt, thanh phế, nhuận tràng. Loại hạt này thường được dùng vào mùa nắng nóng cao điểm hoặc hỗ trợ các triệu chứng như táo bón, ho khan, mụn nhọt.
Đến mùa ươi, người dân Quảng Ngãi, Đà Nẵng thường rủ nhau thành từng tốp 3–10 người, vào rừng nhặt đười ươi bay. Có người kiên nhẫn chờ quả rụng, có người liều lĩnh leo lên những cây cao hàng chục mét để rung cành cho quả rơi xuống. Công việc tuy mang lại thu nhập khá – từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi ngày nhưng cũng đầy vất vả và nguy hiểm, bởi phải băng rừng sâu, địa hình hiểm trở, thậm chí cắm trại nhiều ngày liền dưới tán ươi già để chờ “lộc rừng”.
Hạt đười ươi sau khi thu hoạch nếu bảo quản khô ráo, tránh ẩm nước, có thể để tới hai năm. Bí quyết chọn hạt ngon là chọn quả căng, vỏ nâu vàng; những quả vỏ đen thường là quả non, nở kém khi ngâm.
