Mỗi dịp Tết Nguyên đán, cá thửng trở thành món ăn "cháy hàng" nhờ hương vị thơm ngon, thịt chắc ngọt và ý nghĩa tượng trưng cho trời tròn, cầu năm mới bình an.
Tết Nguyên đán không chỉ là thời khắc đoàn viên mà còn là mùa của những món ăn mang theo ước vọng đầu năm. Ở dải đất miền Trung đầy nắng gió, bên cạnh bánh chưng xanh, giò chả hay dưa hành, cá thửng là nhân vật chính không thể thiếu trên mâm cỗ Tết.
Cá thửng có thân tròn, dài cỡ gang tay người lớn, sống chủ yếu ở vùng biển ven bờ. Mùa cá bắt đầu từ tháng 10 đến hết tháng 12 âm lịch. Những ngày biển êm, ghe thuyền cập bến mang theo mẻ cá tươi xanh luôn được thương lái thu mua sạch. Những con cá thân tròn được uốn khép kín thành vòng, xông khói vàng óng, không chỉ hấp dẫn bởi hương vị mà còn mang ý nghĩa "trời tròn” để cầu mong năm mới thuận buồm xuôi gió, tôm cá đầy khoang.
Cá thửng thân tròn, dài cỡ gang tay, sống ven biển miền Trung. Thịt chắc, ít xương, vị ngọt đậm đà, thường được hấp, nướng hoặc kho dịp cuối năm.
Để làm nên đĩa cá thửng chuẩn vị Tết, khâu sơ chế đóng vai trò quan trọng. Người dân chọn những con cá to, đều nhau, rửa sạch thật khéo để không bong tróc vảy. Cá phải giữ nguyên lớp da bóng, đẹp mắt. Sau khi để ráo nước, công đoạn tạo hình bắt đầu - cũng là bước làm nên "thương hiệu" cá thửng ngày xuân.
Theo chia sẻ của một người dân có hơn 40 năm kinh nghiệm, việc uốn cá đòi hỏi sự tỉ mỉ và đôi tay dày dạn. Cá phải được uốn thành vòng tròn cân đối, miệng ngậm đuôi, cố định bằng tăm tre hoặc dây cước. Quan trọng nhất là không được làm gãy xương hay lệch dáng. Sau đó, cá được hấp vừa chín tới, đưa ra vỉ cho ráo nước trước khi bước vào công đoạn cuối cùng.
Điểm làm nên hương vị đặc trưng của cá thửng chính là xông khói bằng bã mía. Người dân Nghi Thủy dùng thùng phuy đậy kín, đặt bã mía bên dưới rồi xông cá trong khoảng 10-15 phút. Nhờ lớp mật mía còn sót lại và vỏ cật mía thấm vào từng thớ thịt, cá ngả màu vàng ươm, dậy mùi thơm ngọt dịu rất riêng. Nhiệt độ phải được canh chuẩn, chỉ cần quá tay, lớp vảy sẽ xém đen, mất đi vẻ đẹp vốn có.
Cá thửng được uốn tròn khi nướng mang ý nghĩa tượng trưng cho trời tròn. Dịp Tết, nhiều gia đình chọn bày cá lên mâm cúng cầu năm mới bình an, biển lặng.
Không chỉ để bày cúng trong mâm cỗ ngày Tết, cá thửng còn là nguyên liệu cho nhiều món ngon đậm vị quê biển. Cá thửng kho niêu là món được ưa chuộng nhất. Cá được kho cùng mật mía, hành tăm, nước mắm ngon, thêm ớt và hạt tiêu cho dậy hương. Nồi cá kho liu riu đến khi nước sánh lại, thịt săn chắc, thấm vị mặn ngọt hài hòa. Nhiều người cho rằng cá thửng càng kho lâu càng ngon, vị càng đậm đà.
Ngoài ra, cá còn được nướng than hồng, chấm muối ớt cay nồng hoặc nấu canh với lá giang thanh mát. Thịt cá chắc, ít xương, khi chín giữ được độ ẩm nên không bị khô. Một số gia đình còn làm cá thửng khô để dùng dần sau Tết, giữ trọn hương vị biển trong những ngày đầu xuân.
Hiện nay, cá thửng xông khói trở thành món "cháy hàng" tại nhiều lò nướng ở Cửa Lò (Nghệ An). Nhờ quy trình chế biến công phu và ý nghĩa tâm linh đặc biệt, cá thửng được nhiều gia đình ưu tiên lựa chọn khi chuẩn bị mâm cỗ.
Trên thị trường, cá thửng có giá từ 80.000-130.000 đồng/kg tùy thời điểm. Tuy nhiên, vào những ngày cận Tết, mức giá có thể tăng lên khoảng 180.000 đồng/kg do nhu cầu cao và sản lượng hạn chế. Dù vậy, nhiều gia đình vẫn sẵn sàng chi trả để có được đĩa cá tròn đầy, vàng ươm đặt trang trọng trên bàn thờ tổ tiên.
Cá thửng được bán khoảng 180.000 đồng/kg. Nguồn cung ít, nhu cầu cao khiến nhiều nơi "cháy hàng", phải đặt trước mới mua được.
Từ món ăn dân dã của làng chài ven biển, cá thửng nay đã trở thành đặc sản được săn đón mỗi dịp xuân về. Không chỉ hấp dẫn bởi thịt chắc, ít xương và hương thơm ngọt dịu, cá thửng còn gói ghém trong đó niềm tin, ước vọng và nét văn hóa riêng của người miền biển. Có lẽ chính sự giao thoa giữa giá trị ẩm thực và ý nghĩa tinh thần ấy đã khiến cá thửng luôn "cháy hàng" mỗi độ Tết đến.
