Dạy con hiểu đúng về lì xì là biết trân trọng giá trị tinh thần hơn vật chất.
Mỗi dịp Tết đến, trẻ em háo hức nhất có lẽ là khoảnh khắc được nhận những bao lì xì đỏ thắm từ ông bà, bố mẹ và người thân. Tuy nhiên, trong không khí rộn ràng ấy, không ít trường hợp trẻ bắt đầu so sánh: “Con được nhiều hơn bạn chưa?”, “Sao anh được nhiều mà con ít vậy?” hay “Bác A lì xì con nhiều hơn bác B”. Nếu không được định hướng từ sớm, niềm vui đầu năm rất dễ chuyển thành áp lực vật chất và hình thành thói quen so bì, đo lường tình cảm qua số tiền nhận được.
Vì vậy, trước Tết chính là thời điểm phù hợp để bố mẹ dạy con hiểu đúng ý nghĩa của lì xì: đó không phải là giá trị tiền bạc, mà là lời chúc may mắn, bình an và yêu thương mà người lớn gửi gắm cho trẻ trong những ngày đầu năm mới. Khi hiểu được điều này, trẻ sẽ học cách đón nhận lì xì bằng sự trân trọng, thay vì mong đợi hay thất vọng vì số tiền nhiều hay ít.
Ảnh minh họa.
Bên cạnh đó, việc trò chuyện với con về lì xì còn giúp bố mẹ định hình cho trẻ những giá trị nền tảng: biết nói lời cảm ơn, vui vẻ đón nhận sự quan tâm của người khác và hiểu rằng mỗi phong bao đều chứa đựng tấm lòng riêng. Đây cũng là cơ hội để trẻ học cách kiểm soát cảm xúc, không ganh đua, không so sánh mình với người khác.
Tết là dịp gieo những hạt mầm nhận thức đầu năm. Nếu được hướng dẫn đúng cách, trẻ sẽ hiểu rằng lì xì không phải cuộc đua tiền bạc, mà là một nét đẹp văn hóa mang ý nghĩa gắn kết, sẻ chia và chúc phúc.
Dạy con hiểu đúng về lì xì cũng chính là dạy con bài học đầu tiên của năm mới, trân trọng giá trị tinh thần hơn vật chất, biết đủ với những gì mình nhận được và nuôi dưỡng lòng biết ơn, hành trang quan trọng để con trưởng thành một cách lành mạnh và vững vàng hơn trong tương lai.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Khi trẻ nói: “Bác A lì xì con nhiều hơn bác B” bố mẹ nên phản ứng thế nào để dạy con hiểu đúng ý nghĩa tiền lì xì?
Dưới góc nhìn của tâm lý học phát triển và tâm lý học gia đình, việc trẻ so sánh tiền lì xì là hiện tượng bình thường trong quá trình trẻ hình thành nhận thức về giá trị vật chất, chuẩn mực xã hội và vị trí của bản thân trong các mối quan hệ. Tuy nhiên, cách người lớn phản ứng trước hành vi này sẽ quyết định việc trẻ phát triển theo hướng biết ơn, thấu hiểu ý nghĩa văn hoá hay hình thành xu hướng đánh giá mọi thứ bằng tiền bạc.
Khi trẻ đưa ra nhận xét so sánh về số tiền lì xì, phản ứng đầu tiên của nhiều phụ huynh thường là nhắc nhở hoặc trách mắng để giữ phép lịch sự. Tuy nhiên, về mặt tâm lý học phát triển, cách phản ứng mang tính phán xét như vậy có thể khiến trẻ cảm thấy xấu hổ hoặc lo lắng mà không giúp trẻ hiểu ý nghĩa thực sự của hành vi.
Trẻ nhỏ, đặc biệt trong độ tuổi mẫu giáo và tiểu học dễ đánh giá giá trị thông qua những gì đo lường được như con số, kích thước hoặc lượng tiền. Vì vậy, việc trẻ chú ý đến số tiền lì xì là phản ứng tự nhiên của quá trình phát triển nhận thức.
Cách tiếp cận hiệu quả là bố mẹ nên xem đây là cơ hội giáo dục giá trị thay vì chỉ chỉnh sửa hành vi. Trước hết, cần bình tĩnh lắng nghe và công nhận nhận xét của trẻ mà không phủ nhận cảm xúc hay suy nghĩ của trẻ. Sau đó, bố mẹ nhẹ nhàng giải thích rằng tiền lì xì mang ý nghĩa biểu tượng trong văn hoá – đó là lời chúc may mắn, sức khỏe và sự quan tâm đầu năm, không phải thước đo tình cảm hay giá trị của trẻ.
Bố mẹ có thể giúp trẻ hiểu rằng mỗi người có hoàn cảnh kinh tế, cách thể hiện tình cảm và quan niệm khác nhau. Điều quan trọng là sự quan tâm và lời chúc tốt đẹp, chứ không phải số tiền. Khi trẻ được giải thích nhiều lần trong những tình huống cụ thể, trẻ dần chuyển từ cách hiểu mang tính vật chất sang hiểu ý nghĩa xã hội và cảm xúc của hành vi.
Ngoài ra, bố mẹ cũng có thể hướng trẻ chú ý đến những giá trị phi vật chất, như việc người thân dành thời gian đến thăm, hỏi han hay chúc Tết. Điều này giúp trẻ phát triển hệ giá trị cân bằng hơn, giảm xu hướng đánh giá mọi thứ bằng tiền bạc.
Việc người lớn vô tình khoe lì xì hoặc hỏi “được bao nhiêu?” có góp phần nuôi dưỡng tâm lý so sánh ở trẻ không?
Câu trả lời là có, và tác động này thường mạnh hơn chúng ta nghĩ. Theo thuyết học tập xã hội của Albert Bandura, trẻ học hành vi, thái độ và chuẩn mực xã hội thông qua quan sát và bắt chước người lớn.
Khi trẻ thấy người lớn liên tục hỏi về số tiền lì xì, so sánh mức tiền giữa các trẻ, hoặc khen trẻ nhận được nhiều tiền, trẻ sẽ hiểu rằng giá trị của việc nhận lì xì nằm ở con số. Điều này dần hình thành chuẩn mực tâm lý rằng “nhận nhiều tiền là tốt hơn”, từ đó nuôi dưỡng xu hướng so sánh và cạnh tranh.
Ngoài ra, việc nhấn mạnh vào số tiền còn kích hoạt cơ chế so sánh xã hội, một quá trình tâm lý tự nhiên trong đó con người đánh giá bản thân thông qua việc so với người khác. Nếu quá trình này diễn ra thường xuyên ở trẻ nhỏ, trẻ có thể phát triển tâm lý hơn thua, dễ cảm thấy tự hào khi nhận nhiều hoặc thất vọng, tự ti khi nhận ít.
Việc người lớn vô tình khoe hoặc hỏi về số tiền cũng truyền tải thông điệp rằng giá trị vật chất được ưu tiên hơn giá trị quan hệ. Điều này có thể ảnh hưởng lâu dài đến hệ giá trị và thái độ của trẻ đối với tiền bạc và các mối quan hệ xã hội.
Vì vậy, người lớn nên điều chỉnh cách giao tiếp với trẻ trong dịp lễ Tết. Thay vì tập trung vào số tiền, có thể hỏi về trải nghiệm xã hội của trẻ như cách chúc Tết, cách nói lời cảm ơn, hoặc cảm xúc của trẻ khi gặp người thân. Khi người lớn thay đổi trọng tâm từ vật chất sang hành vi xã hội, trẻ cũng sẽ dần thay đổi cách nhìn nhận.
Khi trẻ tỏ ra thất vọng vì nhận ít tiền lì xì, bố mẹ nên xử lý thế nào để trẻ hiểu giá trị của sự trân trọng và tấm lòng?
Cảm giác thất vọng của trẻ khi nhận ít tiền lì xì là phản ứng cảm xúc tự nhiên và không nên bị xem là “sai” hay “hư”. Về mặt tâm lý, nếu bố mẹ phủ nhận cảm xúc của trẻ hoặc trách mắng, trẻ có thể học cách che giấu cảm xúc thay vì học cách điều chỉnh cảm xúc.Một cách xử lý hiệu quả gồm ba bước: thấu hiểu cảm xúc, giải thích ý nghĩa và định hướng giá trị.
Trước hết, bố mẹ cần công nhận cảm xúc của trẻ bằng cách thể hiện sự thấu hiểu, chẳng hạn thừa nhận rằng trẻ đang buồn hoặc thất vọng. Điều này giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng và dễ tiếp nhận hướng dẫn hơn.
Sau đó, bố mẹ giải thích ý nghĩa văn hoá của lì xì như một hành động mang tính biểu tượng về lời chúc may mắn và sự quan tâm, không phải phần thưởng hay sự đánh giá giá trị cá nhân. Trẻ cần được hiểu rằng tình cảm và sự quan tâm không thể đo bằng tiền.
Cuối cùng, bố mẹ giúp trẻ phát triển thái độ biết ơn bằng cách hướng sự chú ý của trẻ đến những điều tích cực: người tặng đã nhớ đến trẻ, đã dành sự quan tâm hoặc đã chúc điều tốt đẹp. Nghiên cứu trong tâm lý học tích cực cho thấy lòng biết ơn giúp tăng hạnh phúc, giảm xu hướng so sánh và cải thiện sức khỏe tâm lý.
Một điểm quan trọng là bố mẹ không nên “bù đắp” bằng cách cho thêm tiền để trẻ vui trở lại. Hành vi này vô tình củng cố niềm tin rằng tiền bạc là cách giải quyết cảm xúc tiêu cực, làm tăng xu hướng phụ thuộc vào phần thưởng vật chất.
Những nguyên tắc và thái độ nên dạy trẻ để thể hiện phép lịch sự khi nhận tiền lì xì
Việc dạy trẻ cách ứng xử khi nhận lì xì không chỉ là vấn đề lễ nghi mà còn liên quan đến sự phát triển kỹ năng xã hội và đạo đức. Bố mẹ nên dạy trẻ những nguyên tắc rõ ràng và nhất quán.
Trẻ cần được hướng dẫn nói lời cảm ơn, chúc lại người tặng và thể hiện sự vui vẻ khi nhận. Điều này giúp trẻ phát triển năng lực đồng cảm và nhận thức về cảm xúc của người khác. Trẻ cũng nên được dạy không mở bao lì xì ngay trước mặt người tặng (tuỳ theo chuẩn mực gia đình và văn hoá), không bình luận về số tiền và không so sánh với người khác.
Quan trọng hơn, bố mẹ cần giúp trẻ hiểu ý nghĩa văn hoá của lì xì như một biểu tượng của lời chúc và sự gắn kết gia đình. Khi trẻ hiểu ý nghĩa sâu xa, hành vi lịch sự sẽ xuất phát từ nhận thức nội tại chứ không phải do sợ bị nhắc nhở.
Ngoài việc dạy trực tiếp, bố mẹ cần làm gương. Trẻ học mạnh mẽ thông qua quan sát hành vi của người lớn. Khi trẻ thấy bố mẹ trân trọng quà tặng, nói lời cảm ơn và không đặt nặng giá trị vật chất, trẻ sẽ tự nhiên hình thành hành vi tương tự.
Nhìn chung, việc trẻ so sánh tiền lì xì không phải là vấn đề cần “dập tắt” mà là cơ hội để bố mẹ giáo dục trẻ về giá trị, lòng biết ơn và chuẩn mực xã hội. Khi bố mẹ phản ứng bình tĩnh, giải thích nhất quán và làm gương trong hành vi, trẻ sẽ dần phát triển thái độ trưởng thành hơn đối với tiền bạc, mối quan hệ và các giá trị văn hóa.
