Có 5 “thói quen” thường khiến người lớn "đau đầu", nhưng lại xuất hiện khá phổ biến ở những đứa trẻ thông minh.
“Vì sao con cãi lại người lớn?” “Đừng nghịch nữa, lỡ làm vỡ đồ chơi thì sao!” “Hỏi suốt ngày như vậy không thấy mệt à?”...
Đây có lẽ là những câu nói quen thuộc của nhiều bậc bố mẹ khi đối diện với những hành trông có vẻ “khó bảo” của trẻ. Phản xạ tự nhiên của người lớn thường là nhắc nhở, ngăn cản hoặc uốn nắn ngay lập tức, bởi lo lắng rằng nếu không sửa sớm, trẻ sẽ hình thành thói quen xấu.
Thế nhưng, các nghiên cứu trong tâm lý học trẻ em cho thấy, không ít hành vi từng bị gắn mác là “nghịch ngợm” hay “khó dạy” thực chất là biểu hiện của trí tò mò, tư duy linh hoạt và tiềm năng sáng tạo cao. Đối với trẻ, đó là cách các em tìm hiểu thế giới, đặt câu hỏi và thử nghiệm khả năng của bản thân.
Những hành vi tưởng chừng cần phải sửa chữa ngay lập tức, nếu được nhìn nhận đúng và hướng dẫn phù hợp, có thể trở thành nền tảng quan trọng cho sự phát triển trí tuệ và cá tính của trẻ. Vì vậy, thay vì vội vàng dập tắt, bố mẹ có thể lắng nghe, quan sát và đồng hành.
Theo đó có 5 “thói quen” thường khiến người lớn "đau đầu", nhưng lại xuất hiện khá phổ biến ở những đứa trẻ thông minh. Nếu được định hướng đúng cách, chính những nét “khó chiều” có thể trở thành điểm khởi đầu để tài năng của trẻ dần được bộc lộ và nuôi dưỡng.
Thích nói lại và phản bác: Sự thức tỉnh của tư duy logic và tự nhận thức
“Vì sao mẹ không cho con xem TV?" "Con đã làm xong bài tập rồi mà!” “Không đúng đâu, cô giáo không dạy theo cách đó.”
Không ít bậc bố mẹ cảm thấy khó chịu khi nghe con nói lại, và dễ cho rằng đó là biểu hiện của việc chống đối. Thế nhưng, phía sau những lời phản biện lại ẩn chứa một bước tiến quan trọng trong sự phát triển tư duy của trẻ.
Theo các nhà tâm lý học trẻ em, giai đoạn từ 3 - 6 tuổi là lúc trẻ bắt đầu hình thành tư duy logic rõ rệt. Trẻ đã có khả năng nhận biết mối quan hệ nhân – quả, biết so sánh, lý giải và dám bày tỏ quan điểm cá nhân. Việc “nói lại” lúc này là dấu hiệu cho thấy ý thức về bản thân và khả năng suy nghĩ độc lập đang được đánh thức.
Vì vậy, điều quan trọng không phải dập tắt hành vi “nói lại”, mà là cách người lớn phản hồi. Thay vì ngắt lời hay quát mắng, bố mẹ có thể nhẹ nhàng hỏi: “Con nghĩ khác mẹ à? Vậy con thử nói cho mẹ nghe lý do của con nhé.” Khi trẻ được lắng nghe và sau đó được giải thích rõ ràng, sự hứng thú suy nghĩ của trẻ được bảo vệ, đồng thời trẻ cũng dần học được cách lập luận đúng đắn và tôn trọng đối thoại.
Hướng dẫn đúng không làm trẻ “cãi nhiều hơn”, mà giúp trẻ học cách suy nghĩ có trật tự, biết diễn đạt quan điểm và tiếp nhận điều đúng trong tinh thần cởi mở.
Thích "phá dỡ" đồ chơi: Mầm mống của khả năng thực hành và sáng tạo
Xé đồ chơi thành từng mảnh, vẽ bút màu lên tường, lục tung các ngăn kéo trong nhà… Những hành vi “phá nhà” này đủ khiến không ít bậc bố mẹ mệt mỏi và lo lắng. Thế nhưng, dưới góc nhìn phát triển trẻ em, đó không hẳn là sự nghịch ngợm vô cớ, mà thường là cách trẻ khám phá thế giới xung quanh và rèn luyện kỹ năng thực hành.
Những đứa trẻ thông minh thường mang trong mình sự tò mò mạnh mẽ về cấu trúc của sự vật. Việc tháo đồ chơi là để trả lời những câu hỏi rất tự nhiên: bên trong có gì, vì sao nó chuyển động, các bộ phận liên kết với nhau thế nào. Tương tự, việc vẽ lên tường là cách trẻ thể hiện suy nghĩ, cảm xúc, đồng thời nuôi dưỡng trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo.
Nhà khoa học Albert Einstein khi còn nhỏ từng say mê tháo rời đồng hồ và radio trong nhà. Chính sự tò mò và niềm hứng thú với việc tự tay khám phá ấy đã góp phần hình thành tư duy khoa học của ông sau này. Dĩ nhiên, không phải đứa trẻ nào tháo đồ chơi cũng trở thành thiên tài, nhưng tinh thần tìm hiểu và dám thử nghiệm là nền tảng quan trọng cho quá trình học hỏi lâu dài.
Điều bố mẹ cần là định hướng đúng cách. Hãy tạo cho trẻ những không gian được phép khám phá: chuẩn bị các loại đồ chơi có thể tháo lắp như khối xây dựng, bộ ốc vít, đồ lắp ráp, dành riêng một góc tường hoặc bảng vẽ để trẻ tự do sáng tạo bằng màu sắc.
Song song với sự tự do ấy, bố mẹ cũng cần nói rõ ranh giới: đâu là đồ được tháo, đâu là đồ không được động vào, chỗ nào được vẽ, chỗ nào cần giữ gìn. Khi trẻ được khám phá trong khuôn khổ an toàn, sự tò mò sẽ trở thành động lực học hỏi.
Nói nhiều hơn và thích hỏi đến cùng: Hiện thân của sự tò mò và tập trung trí tuệ
“Mẹ ơi, tại sao bầu trời lại xanh?” “Vì sao chim có thể bay?” “Con sinh ra từ đâu vậy?”
Có những đứa trẻ đặt câu hỏi gần như suốt cả ngày, khiến không ít bố mẹ cảm thấy mệt mỏi và thiếu kiên nhẫn. Thế nhưng, đằng sau những câu hỏi tưởng chừng “không hồi kết” là dấu hiệu rất đáng quý: sự tò mò trí tuệ mạnh mẽ và khả năng tập trung tốt của trẻ.
Mỗi câu hỏi cho thấy trẻ đang quan sát thế giới một cách cẩn thận, biết thắc mắc trước những điều mình chưa hiểu và sẵn sàng theo đuổi một vấn đề cho đến khi tìm được lời giải. Tinh thần “hỏi cho ra nhẽ” này chính là động lực cốt lõi của việc học tập và khám phá. Không ít học sinh xuất sắc hay những người thành công trong học thuật khi còn nhỏ đều từng là những “dấu hỏi di động”, và chính sự tò mò bền bỉ ấy đã dẫn dắt họ đi xa.
Điều quan trọng là cách bố mẹ phản hồi. Đừng vội vàng gạt đi bằng những câu trả lời chiếu lệ như “mẹ không biết” hay “đừng hỏi nữa”. Hãy cố gắng trả lời nghiêm túc trong khả năng của mình. Nếu gặp câu hỏi quá khó, bố mẹ có thể nói: “Mẹ cũng chưa rõ, hay là chúng ta cùng tìm hiểu nhé”, rồi cùng con tra cứu sách, xem hình ảnh, tìm thông tin. Đó chính là lúc trẻ học được cách tự học và nghiên cứu.
Ngoài ra, bố mẹ có thể mở rộng tư duy cho con bằng cách hỏi ngược lại một cách gợi mở. Ví dụ, khi trẻ hỏi “Vì sao chim bay được?”, mẹ có thể hỏi ngược lại: “Vậy con nghĩ cánh chim có tác dụng gì?” Những cuộc trò chuyện giúp trẻ hiểu sâu hơn, nuôi dưỡng niềm hứng thú học hỏi và khả năng tư duy độc lập ngay sớm.
Thích ở một mình và đắm mình trong thế giới nhỏ: Trau dồi khả năng tư duy độc lập
Một số trẻ thích ở một mình: lặng lẽ xếp đồ chơi, chăm chú xem sách tranh, hoặc ngồi suy nghĩ vu vơ trong thế giới riêng. Điều này khiến không ít bố mẹ lo lắng, cho rằng con khó hòa nhập hay thu mình. Tuy nhiên, trên thực tế, đây chưa hẳn là dấu hiệu tiêu cực.
Những đứa trẻ thích ở một mình thường sở hữu khả năng tư duy độc lập và mức độ tập trung cao. Khi không bị chi phối bởi môi trường xung quanh, trẻ có thể sắp xếp suy nghĩ, đắm mình trọn vẹn vào hoạt động yêu thích và tự tìm niềm vui cho bản thân.
Có bé ngồi đọc sách tranh hàng chục phút không chán, có bé kiên nhẫn xây dựng những mô hình phức tạp từ các khối xếp hình. Đây chính là biểu hiện rõ rệt của khả năng tập trung, tính tự chủ và sự độc lập trong tư duy. Nhiều nghiên cứu tâm lý cũng cho thấy, khoảng thời gian ở một mình vừa phải giúp trẻ trở nên điềm tĩnh, hiểu bản thân rõ và đưa ra quyết định chắc chắn hơn.
Đôi khi thích chậm chạp: Tín hiệu của việc theo đuổi sự hoàn hảo và chu đáo
“Ăn nhanh lên kẻo nguội!” “Làm bài tập mau đi, đừng chần chừ nữa!” Sự chậm chạp của trẻ thường trở thành “cơn đau đầu” quen thuộc với nhiều bậc bốa mẹ. Thế nhưng, trong không ít trường hợp, việc trẻ làm chậm không hẳn vì lười biếng, mà bởi trẻ đang nghĩ sâu hơn.
Những đứa trẻ tư duy tốt thường có xu hướng lên kế hoạch trước khi hành động. Trước khi vào bài tập, trẻ sẽ suy nghĩ xem nên làm môn nào trước, cách làm ra sao để vừa nhanh vừa đúng. Trước khi vẽ tranh, trẻ tưởng tượng chủ đề, bố cục và màu sắc sẽ sử dụng.
Nhìn bề ngoài, trẻ có vẻ chần chừ, do dự, nhưng thực chất não bộ đang sắp xếp ý tưởng, cân nhắc lựa chọn và hướng đến việc làm cho tốt nhất. Sự “chậm” này là biểu hiện của tư duy có tổ chức.
Điều bố mẹ nên làm là giúp con gỡ rối suy nghĩ. Chẳng hạn, trước giờ làm bài, hãy cùng con lập một kế hoạch đơn giản: “Chúng ta làm tiếng Việt 20 phút trước, rồi nghỉ một chút, sau đó làm toán nhé?” Khi có khung thời gian rõ ràng, trẻ sẽ dễ bắt đầu hơn.
Nếu con chần chừ vì sợ làm chưa hoàn hảo, bố mẹ có thể nhẹ nhàng nhắc: “Con cứ làm xong trước đã, sau đó mình sửa lại, không cần phải hoàn hảo ngay từ đầu.” Cách này giúp trẻ giảm áp lực tâm lý, hành động và từng bước hoàn thiện bản thân.
