Một số thói quen hàng ngày đang tác động xấu đến quá trình phát triển não bộ của trẻ, bố mẹ nên chú ý giúp con sửa đổi.
Theo nghiên cứu, não bộ con người có khả năng thay đổi và thích nghi dưới tác động của môi trường sống, cách giáo dục và những thói quen hàng ngày. Chính vì vậy, khi trẻ lớn lên, chúng ta bắt đầu thấy rõ sự khác biệt, có trẻ nhanh nhạy, ham học hỏi, ghi nhớ tốt, nhưng cũng có trẻ trở nên chậm chạp, thiếu tập trung và khó tiếp thu kiến thức mới.
Thực tế cho thấy, sự “tụt dốc” về khả năng tư duy và ghi nhớ ở trẻ không phải xảy ra trong một sớm một chiều. Nó thường là hệ quả của những thói quen xấu được lặp đi lặp lại trong suốt quá trình phát triển, âm thầm ảnh hưởng đến cách não bộ hình thành và kết nối.
Đáng lo ngại hơn, có những thói quen tưởng chừng rất nhỏ và vô hại, nhưng nếu kéo dài, tác động tiêu cực lên não bộ. Nếu trẻ đang vô tình duy trì một hoặc vài thói quen như vậy, bố mẹ nên nhận diện sớm và kiên nhẫn đồng hành để điều chỉnh.
Bởi khi thói quen thay đổi, não bộ cũng có thể “được viết lại”, mở ra cơ hội để trẻ phát triển trí tuệ tốt hơn và lấy lại sự linh hoạt vốn có trong tư duy.
Nghiện xem video, TV...
Nhà tư tưởng chiến lược người Mỹ Zbigniew Brzezinski từng đưa ra một khái niệm gây nhiều tranh luận, được gọi là “lý thuyết núm vú giả”. Theo cách diễn giải giản lược, ông cho rằng để làm dịu những căng thẳng xã hội, người ta có thể cung cấp cho phần lớn dân chúng những hình thức giải trí "rẻ tiền", dễ tiếp cận và mang tính cá nhân hóa cao. Khi được “xoa dịu” bằng sự thỏa mãn nhanh chóng, họ dần ít đặt câu hỏi, suy nghĩ nông, giảm nhu cầu phản biện và cũng ít động lực để thay đổi thực trạng xung quanh.
Trong đời sống hiện đại, điện thoại thông minh vô tình trở thành một “chất kích thích dopamine” mạnh mẽ. Video ngắn, trò chơi, livestream hay phim ngắn sẽ tạo ra cảm giác hưng phấn tức thì, khiến não bộ, đặc biệt là não trẻ em – quen với nhịp độ thỏa mãn nhanh và liên tục. Lâu dần, trẻ trở nên thiếu kiên nhẫn, khó chấp nhận những hoạt động đòi hỏi thời gian và sự tập trung kéo dài.
Nội dung trên màn hình thường “cho sẵn kết quả” chỉ trong vài phút, gần như bỏ qua bước tư duy độc lập. Hệ quả là trẻ ngày càng khó ngồi yên với những trang sách dài, khả năng tập trung suy giảm và hứng thú học tập cũng dần phai nhạt.
Thêm vào đó, phía sau mỗi ứng dụng là cả một hệ thống thuật toán được thiết kế để phân tích sở thích và liên tục đề xuất nội dung “hợp gu”. Trẻ em vì thế dễ bị cuốn vào một vòng lặp thông tin khép kín, chỉ tiếp xúc với những gì mình thích, dẫn đến hiểu biết phiến diện và cái nhìn nông cạn về thế giới.
Không ít nghiên cứu và quan sát thực tế cho thấy, trẻ lệ thuộc quá nhiều vào điện thoại và màn hình điện tử thường dễ bồn chồn, cáu gắt, khó tập trung, tư duy rời rạc và thiếu chiều sâu. Nếu không được định hướng kịp thời, những tác động này có thể âm thầm ảnh hưởng lâu dài đến cảm xúc, nhận thức và hành vi của trẻ.
Không thích đọc sách
Giáo sư Hung Lan, từng chỉ ra rằng đọc sách là một trong ba con đường quan trọng nhất để thúc đẩy sự phát triển não bộ ở trẻ em.
Chuyên gia Sukhomlinsky, sau hơn mười năm nghiên cứu thực tiễn giáo dục, đã nhận thấy, một học sinh học tốt thường chỉ dành khoảng 1/3 thời gian tư duy để học sách giáo khoa, trong khi 2/3 còn lại là để đọc những cuốn sách ngoài chương trình.
Đọc sách không đơn thuần là việc “nhìn chữ”. Khi đọc, trẻ phải huy động sự phối hợp nhịp nhàng giữa mắt, tay và não bộ. Đồng thời tập trung cao độ sự chú ý, trí nhớ và khả năng thấu hiểu. Trẻ tiếp nhận thông tin từ văn bản, phân tích, liên tưởng, sau đó xử lý theo cách riêng của mình. Đó là một quá trình vừa tiếp thu, vừa sàng lọc, lưu trữ và dần dần nội hóa kiến thức thành hiểu biết cá nhân.
Chính vì vậy, đọc sách không chỉ giúp trẻ “biết nhiều hơn” mà còn giúp trẻ “nghĩ sâu hơn”. Những đứa trẻ có thói quen đọc thường xây dựng được cấu trúc kiến thức mạch lạc, nền tảng hiểu biết rộng và khả năng kết nối thông tin linh hoạt. Nhờ đó, các em có thể ghi nhớ nhanh hơn, hiểu vấn đề rõ ràng hơn và tư duy logic hơn.
Ngược lại, quá trình đọc giúp não bộ ghi nhớ, liên kết và hệ thống hóa thông tin. Khi trẻ ít đọc, việc ghi nhớ kiến thức mới trở nên khó khăn hơn, học trước quên sau, dẫn đến cảm giác “học rất nhiều nhưng không vào”.
Trẻ nghe những lời quát mắng trong thời gian dài
Một nghiên cứu của Đại học Harvard đã chỉ ra rằng, việc bố mẹ thường xuyên quát mắng, có thể làm gia tăng hormone gây căng thẳng trong cơ thể trẻ. Tình trạng này kéo dài ảnh hưởng đến cảm xúc, dẫn tới những thay đổi bất lợi trong cấu trúc não bộ, trong đó có sự thu nhỏ của hồi hải mã – vùng não giữ vai trò quan trọng đối với trí nhớ và khả năng học tập.
Khi so sánh hình ảnh quét não của hai đứa trẻ cùng ba tuổi, các nhà nghiên cứu nhận thấy sự khác biệt rõ rệt: một em lớn lên trong môi trường được động viên, khích lệ thường xuyên, em còn lại lại sống trong không khí la mắng và áp lực liên tục.
Trẻ thường xuyên bị quát tháo có xu hướng sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài. Các em trở nên dè dặt trong lời nói, thận trọng trong hành vi, gương mặt ít biểu lộ cảm xúc, ánh mắt thiếu sinh khí và phản ứng chậm chạp hơn bình thường. Nỗi lo lắng âm ỉ khiến trẻ khó tập trung, dễ rối trí khi gặp vấn đề, đầu óc trống rỗng và không biết phải xử lý ra sao.
Nếu tình trạng này kéo dài, não bộ của trẻ sẽ quen với việc “phòng vệ” thay vì học hỏi. Trẻ trở nên chậm chạp, uể oải, thiếu linh hoạt trong tư duy và ngày càng mất đi sự nhanh nhạy vốn có. Môi trường áp lực đã vô tình kìm hãm khả năng phát triển tự nhiên của não bộ và tiềm năng học hỏi của các em.
Thiếu ngủ mãn tính
Trong giấc ngủ, cơ thể và hệ thần kinh trung ương bước vào trạng thái “bảo trì”. Não bộ được nghỉ ngơi, sắp xếp lại thông tin đã tiếp nhận trong ngày, phục hồi năng lượng và chuẩn bị cho những hoạt động trí tuệ tiếp theo. Đây chính là cơ chế tự bảo vệ giúp não duy trì khả năng hoạt động tối ưu.
Khi trẻ thường xuyên ngủ không đủ giấc, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái kiệt sức. Trẻ dễ buồn ngủ vào ban ngày, uể oải, khó tập trung trong lớp học, khả năng ghi nhớ và tiếp thu kiến thức suy giảm rõ rệt. Việc học vì thế trở nên nặng nề, hiệu quả giảm sút, kéo theo thành tích học tập đi xuống.
Không chỉ dừng lại ở học tập, thiếu ngủ kéo dài ảnh hưởng đến cảm xúc và tinh thần của trẻ. Trẻ dễ lo âu, cáu gắt, hay than đau đầu, mệt mỏi, thậm chí có thể xuất hiện các biểu hiện suy nhược thần kinh hoặc trầm cảm nếu tình trạng này không được cải thiện kịp thời.
Chính vì vậy, thời lượng ngủ phù hợp với từng độ tuổi đóng vai trò vô cùng quan trọng. Theo “Hướng dẫn về giáo dục sức khỏe ở trường tiểu học và trung học” do Bộ Giáo dục Trung Quốc ban hành, học sinh tiểu học cần khoảng 10 giờ ngủ mỗi ngày, học sinh trung học cơ sở khoảng 9 giờ và học sinh trung học phổ thông khoảng 8 giờ.
Với trẻ dưới 6 tuổi, nhu cầu ngủ còn cao hơn, dao động từ 11 đến 17 giờ mỗi ngày. Nói cách khác, trẻ càng nhỏ, giấc ngủ càng là nền tảng không thể thiếu cho sự phát triển toàn diện cả về trí tuệ lẫn thể chất.
Thiếu vận động
Vận động thể chất chính là “liều thuốc thông minh” tự nhiên dành cho não bộ.
Tiến sĩ Wendy A. Suzuki, chuyên gia thần kinh học tại Đại học New York (NYU), chỉ ra rằng việc tập thể dục đều đặn có khả năng làm gia tăng các chất dẫn truyền thần kinh tích cực, giúp cải thiện tâm trạng, đồng thời tạo ra những thay đổi tích cực về cấu trúc, sinh lý và chức năng của não. Khi cơ thể vận động, não bộ cũng được “đánh thức”: vùng hồi hải mã – trung tâm ghi nhớ – được kích thích hình thành các tế bào thần kinh mới, từ đó nâng cao trí nhớ; trong khi đó, vỏ não trước trán – nơi điều khiển sự tập trung và tư duy – trở nên linh hoạt và hiệu quả hơn.
Thực tế cho thấy, trẻ em duy trì thói quen vận động thường xuyên có khả năng ghi nhớ tốt hơn, tập trung lâu hơn và tư duy logic rõ ràng hơn so với những trẻ ít vận động. Các em cũng thể hiện sự linh hoạt trong suy nghĩ và có trạng thái cảm xúc ổn định hơn trong học tập lẫn sinh hoạt hằng ngày.
Ngược lại, việc ngồi quá lâu và thiếu vận động khiến máu và oxy lưu thông kém lên não, làm trẻ dễ mệt mỏi, uể oải và phản ứng chậm chạp. Tình trạng này kéo dài còn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hồi hải mã, từ đó tác động tiêu cực đến trí nhớ.
Vì vậy, nuôi dưỡng tình yêu với vận động cho trẻ là điều vô cùng cần thiết. Không nhất thiết phải là những môn thể thao phức tạp; chỉ cần chạy bộ, nhảy dây, chơi bóng hay đơn giản là đi bộ mỗi ngày cũng đủ để kích hoạt não bộ, giúp trẻ khỏe mạnh hơn cả về thể chất lẫn trí tuệ.
Lo lắng do áp lực cao kéo dài
Trong guồng quay cạnh tranh giáo dục ngày càng khốc liệt, không ít phụ huynh vô tình đặt lên vai con những kỳ vọng quá lớn, xã hội thì xem thành tích học tập như thước đo gần như duy nhất. Hệ quả là nhiều trẻ phải chạy đua với lịch học dày đặc, học thêm căng thẳng, sống trong trạng thái áp lực, lo âu kéo dài.
Khi lo lắng kéo dài, cơ thể sẽ tiết ra cortisol – một loại hormone có thể gây tổn hại trực tiếp đến các tế bào thần kinh ở vùng hồi hải mã, nơi giữ vai trò quan trọng với trí nhớ và khả năng học tập. Lúc này, tâm trí trẻ bị cuốn vào nỗi sợ sai, sợ thất bại và áp lực phải đối phó, thay vì tập trung vào việc hiểu bài, suy nghĩ độc lập hay sáng tạo.
Mỗi trải nghiệm, thói quen hàng ngày đều âm thầm góp phần tái định hình não bộ, theo hướng tích cực hoặc tiêu cực. Những hành vi tưởng chừng rất nhỏ theo thời gian, khiến trẻ trở nên linh hoạt, thông minh hơn, hoặc ngược lại.
