Đây là một trong những loại cam nổi tiếng nhất, được người thành phố "săn lùng", đặc biệt vào dịp Tết Nguyên Đán.
Trong danh sách 20 trái cây tốt nhất cho sức khỏe do một trang web ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn, quả cam xếp ở vị trí thứ 13. Viêt Nam có nhiều giống cam, nhưng nổi tiếng hơn cả là cam Xã Đoài, hay còn gọi là cam tiến vua, một đặc sản nổi tiếng của xứ Nghệ.
Mỗi dịp cuối năm, khi tiết trời se lạnh, những vườn cam nơi đây bắt đầu vào vụ chín rộ, thu hút thương lái và người dân khắp nơi tìm về đặt mua từ sớm để kịp bày biện mâm ngũ quả ngày Tết.
Theo ghi chép trong cuốn “Lịch sử xã Nghi Diên”, cam Xã Đoài có nguồn gốc từ châu Phi, được các giáo sĩ mang đến trồng tại vùng đất này vào khoảng đầu thế kỷ XIX. Nhờ thổ nhưỡng đặc biệt và khí hậu phù hợp, giống cam ấy nhanh chóng bén rễ, sinh trưởng mạnh mẽ và tạo nên thương hiệu trứ danh mang tên chính ngôi làng. Từ một giống cây ngoại lai, cam Xã Đoài trở thành niềm tự hào của người dân địa phương, từng là sản vật “tiến vua”, chỉ tầng lớp quyền quý mới đủ điều kiện thưởng thức.
Điểm làm nên danh tiếng của cam Xã Đoài chính là hương vị khó nơi nào sánh được. Vỏ cam mỏng, mịn và vàng óng, trên bề mặt có nhiều túi tinh dầu nhỏ li ti. Chỉ cần bóc nhẹ lớp vỏ, mùi thơm đã lan tỏa, bám lại rất lâu trên tay. Bên trong, từng tép cam căng mọng, màu vàng như mật ong rừng, vị ngọt thanh mát chứ không gắt, ăn xong vẫn còn dư vị dịu nhẹ nơi cổ họng. Cố nhà thơ Phạm Tiến Duật từng viết: “Cam Xã Đoài mọng nước/ Giọt vàng như mật ong/ Bổ cam ngoài cửa trước/ Hương bay vào cửa sau” – câu thơ mộc mạc nhưng đủ để diễn tả trọn vẹn sức hấp dẫn của loại quả này.
Dù hiện nay giống cam Xã Đoài đã được nhân giống, chiết cành trồng ở nhiều nơi, song người sành ăn đều khẳng định chỉ cam trồng trên đất Nghệ An mới giữ được vị ngọt thanh đặc trưng và hương thơm quyến rũ ấy.
Giá trị kinh tế của cam Xã Đoài cũng thuộc hàng cao bậc nhất trong các loại cam ở Việt Nam. Trên thị trường, cam Xã Đoài thường được bán theo quả, giá dao động từ 70.000–100.000 đồng/quả, tương đương khoảng 350.000 đồng/kg. Càng cận Tết, giá càng tăng cao, thậm chí có tiền cũng chưa chắc mua được nếu không đặt trước. Có những gia đình khá giả còn chi vài chục triệu đồng để mua cả cây cam sai trĩu quả về trưng trong nhà dịp xuân sang.
Tuy giá bán cao, nhưng để làm ra những trái cam đạt chuẩn lại không hề đơn giản. Người trồng gần như không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón hóa học. Mỗi năm, cây chỉ được bón phân hữu cơ một lần sau thu hoạch. Việc làm cỏ phải làm thủ công để tránh tổn thương rễ cám. Khi cây đậu quả, từng trái được bọc túi cẩn thận để phòng côn trùng, chuột phá hoại. Hàng ngày, người làm vườn phải tỉ mỉ lật từng chiếc lá bắt sâu. Những quả xấu, bị ong bướm chích hay mẫu mã kém đều bị loại bỏ, không đưa ra thị trường.
Hiện toàn xã còn khoảng 50 hộ dân trồng cam Xã Đoài với diện tích chừng 30 ha, trong đó khoảng một nửa đã cho thu hoạch. Mỗi năm, loại quả “vàng” này mang về hàng chục tỉ đồng doanh thu. Tuy vậy, sản lượng không phải lúc nào cũng ổn định; những năm thời tiết bất lợi khiến quả rụng nhiều, nguồn cung giảm mạnh, giá lại càng tăng cao.
