Với hương vị béo bùi lạ miệng, hạt kơ nia được ưa chuộng trong những năm gần đây, nhiều người tìm mua về để đãi khách dịp Tết Nguyên đán.
Nhắc đến Tây Nguyên, người ta ấn tượng với hình ảnh cây kơ nia sừng sững đã đi vào thơ ca, âm nhạc. Loài cây tưởng chừng chỉ để “làm bóng mát” này còn ban tặng cho người dân nơi đây một thứ đặc sản được ví như "lộc rừng", đó là hạt kơ nia.
Theo tìm hiểu, cây kơ nia có nguồn gốc ở châu Phi và Đông Nam Á. Ở Việt Nam, cây kơ nia có ở Đà Nẵng đến một số tỉnh Nam Bộ, nhưng tập trung nhiều nhất ở các tỉnh Tây Nguyên như Quảng Ngãi, Đắk Lắk...
Cây kơ nia còn có nhiều tên gọi khác như cây cầy hay cây cô đơn. Cây mọc hoang dại ở những bãi đất trống, ven đường, rìa rừng, xanh tốt quanh năm và hầu như không cần chăm sóc. Nhiều cây kơ nia là cây cổ thụ hàng chục, thậm chí hàng trăm năm tuổi, thân cao lớn khiến không ai có thể trèo lên hái quả.
Đến cuối năm, khi mùa khô bắt đầu, kơ nia bước vào mùa chín rộ. Trên những tán lá xanh rì, quả kơ nia nhỏ nhắn, dáng thuôn giống quả xoan, chỉ bằng ngón tay cái, khi chín chuyển sang màu vàng nhạt rồi tự rụng đầy dưới gốc.
Quả kơ nia có lớp vỏ cứng bên ngoài, bên trong là hạt được bao bọc bởi lớp lụa mỏng màu nâu bóng. Khi bóc lớp lụa ra, phần nhân trắng ngà lộ ra, khá to, gần bằng hạt hạnh nhân. Nhai hạt kơ nia sống sẽ cảm nhận rõ mùi tinh dầu đặc trưng xông lên mũi, vị béo nhẹ, ngọt bùi lan dần trong khoang miệng.
Nếu đem rang khô, hạt kơ nia càng trở nên hấp dẫn hơn với hương thơm đậm đà, vị giòn, béo ngậy và dư vị kéo dài rất lâu sau khi ăn.
Trước đây hạt kơ nia chỉ là thứ “cứu đói” của người dân bản địa. “Ngày xưa, bà con đi rẫy hay ngồi nghỉ dưới gốc kơ nia, đói bụng thì nhặt quả rơi, lấy đá đập vỏ cứng, ăn tạm phần nhân trắng bên trong cho qua bữa. Không ai nghĩ sau này hạt kơ nia lại bán chạy như vậy. Kơ nia toàn là cây cao lớn, quả chín rụng đầy gốc nên người dân chỉ cần ngồi nhặt cũng có thể được cả tạ quả trong vài giờ", chị Lành (ở Tây Nguyên) chia sẻ.
Để có được hạt kơ nia thành phẩm không hề đơn giản. Phải mất khoảng 5–6kg quả tươi mới tách được 1kg hạt. Công đoạn đập vỏ cứng đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và rất tốn thời gian. Dù vậy, nghề nhặt quả kơ nia, đập lấy hạt bán cho thương lái đã trở thành nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều hộ dân địa phương, đặc biệt vào những tháng cuối năm.
Hiện nay, hạt kơ nia rừng Tây Nguyên được bán trên thị trường với giá dao động từ 80.000-150.000 đồng/kg tùy loại hạt sống hay hạt chín, thậm chí có thời điểm giá lên cao hơn do được thu mua và xuất khẩu. Trên thị trường phổ biến nhất là hai loại: hạt tươi và hạt rang sẵn, bán chạy nhất vào dịp cận Tết Nguyên đán khi nhu cầu quà biếu tăng cao.
Không chỉ hấp dẫn bởi hương vị lạ miệng, hạt kơ nia còn được đánh giá cao về giá trị dinh dưỡng. Trong hạt chứa tới khoảng 67% dầu, rất tốt cho da và tóc. Ngoài ra, hạt kơ nia còn giàu đạm, canxi, sắt cùng nhiều vitamin thiết yếu như 9% carbohydrate, 61,4mg sắt, 103,3mg canxi và khoảng 37mg vitamin khác.
