Theo các chuyên gia, khả năng ngôn ngữ cũng biểu thị tốc độ phát triển não bộ ở trẻ nhỏ.
Trong một cuộc phỏng vấn với Giáo sư Bành Khải Bình (Peng Kaiping) của Đại học Thanh Hoa, người dẫn chương trình từng đặt câu hỏi: “Loại năng lực nào của con người sẽ khó bị trí tuệ nhân tạo (AI) thay thế?”
Theo Giáo sư, có hai kỹ năng cốt lõi: Tư duy phức tạp và khả năng giao tiếp.
Khi nói đến giao tiếp, Giáo sư dành nhiều thời gian phân tích hơn cả. Ông cho rằng con người sở hữu một công cụ đặc biệt đó là ngôn ngữ, và chính khả năng sử dụng ngôn ngữ linh hoạt, giàu cảm xúc đã tạo nên lợi thế không thể thay thế của con người. Giao tiếp không chỉ là truyền đạt thông tin, mà còn là sự kết nối, thấu hiểu và ảnh hưởng lẫn nhau.
Thoạt nhìn, nói chuyện dường như là điều ai cũng có thể làm. Thế nhưng trong thực tế, không ít người “nói không đúng cách”: lời nói thiếu rõ ràng, cảm xúc không phù hợp hoặc không biết lắng nghe, từ đó dễ gây hiểu lầm, mâu thuẫn và khiến công việc khó đi đến kết quả mong muốn.
Chính vì vậy, giao tiếp là một năng lực cần được rèn luyện nghiêm túc, không phải kỹ năng tự nhiên mà ai cũng thành thạo. Trong đó, khả năng diễn đạt suy nghĩ mạch lạc, biết lựa chọn ngôn từ, kết hợp với thái độ và cảm xúc phù hợp đóng vai trò vô cùng quan trọng. Nói đúng, nói đủ và nói khéo giúp giải quyết vấn đề hiệu quả, xây dựng niềm tin và mối quan hệ bền vững giữa con người với con người.
Trong kỷ nguyên công nghệ phát triển nhanh chóng, khi máy móc có thể thay thế nhiều công việc kỹ thuật, thì khả năng giao tiếp, lắng nghe và thấu hiểu lại càng trở thành một giá trị cốt lõi làm nên bản sắc và sức mạnh riêng của trẻ.
Có phải trẻ càng nói nhiều, càng thông minh?
Ngay từ năm 1861, Pierre Paul Broca, nhà khoa học đầu tiên phát hiện trung tâm ngôn ngữ nằm ở bán cầu não trái, đã đưa ra nhận định rằng ngôn ngữ có mối liên hệ mật thiết với sự phát triển của não bộ. Nhận định này cho đến nay vẫn được khoa học hiện đại tiếp tục chứng minh và mở rộng.
Có lợi cho việc cải thiện mật độ chất xám trong não
Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature cho thấy mối liên hệ rõ ràng giữa năng lực ngôn ngữ và cấu trúc não bộ. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã lựa chọn hai nhóm đối tượng: 44 người ít giao tiếp và 44 người thường xuyên rèn luyện khả năng ngôn ngữ, sau đó tiến hành chụp quét não để so sánh.
Kết quả cho thấy, nhóm có khả năng ngôn ngữ tốt sở hữu mật độ chất xám trong não cao hơn đáng kể. Xét trên phương diện khoa học thần kinh, mật độ chất xám càng cao thì chỉ số IQ càng có xu hướng cao, bởi chất xám đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động tư duy, ngôn ngữ và vận động, những thành phần cốt lõi của trí thông minh.
Nói cách khác, đứa trẻ phát triển và sử dụng ngôn ngữ một cách thường xuyên giúp giao tiếp hiệu quả, góp phần thúc đẩy sự hoàn thiện của não bộ, từ đó nâng cao năng lực tư duy và học tập lâu dài.
Tâm trí hoạt động tốt hơn
John D. Rockefeller “vua dầu mỏ” nước Mỹ từng nói: “Mỗi cuộc trò chuyện đều là một quá trình tư duy.” Để diễn đạt chính xác suy nghĩ và nhu cầu của bản thân, trẻ buộc phải suy nghĩ, sắp xếp ý tưởng, vận dụng logic và cả trí tưởng tượng để truyền đạt điều mình muốn nói.
Quan sát kỹ sẽ thấy, những đứa trẻ thích trò chuyện thường chủ động hơn trong suy nghĩ. Thông qua việc giao tiếp hàng ngày, các em liên tục ghi nhớ, tổng hợp những điều đã quan sát, trải nghiệm và học hỏi từ người xung quanh. Chính quá trình “nói - nghe - suy ngẫm” này kích thích não bộ hoạt động tích cực, giúp trẻ dần hình thành quan điểm riêng và cách nhìn độc đáo về thế giới.
Thúc đẩy sự tò mò
Theo Hướng dẫn phát triển trẻ em do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành, giai đoạn bùng nổ ngôn ngữ của trẻ thường bắt đầu từ 2 - 3 tuổi. Dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là trẻ thích đặt câu hỏi, gần như không phụ thuộc vào thời điểm hay hoàn cảnh.
Những đứa trẻ có khả năng ngôn ngữ tốt thường hỏi nhiều, biết đặt câu hỏi nối tiếp, có trình tự và logic. Điều này không đơn thuần xuất phát từ sự tò mò, mà còn phản ánh một quá trình tư duy đang diễn ra rất tích cực.
Ví dụ, cả trẻ ít nói và trẻ hay nói đều có thể thắc mắc: “Vì sao mặt trời mọc ở phía Đông và lặn ở phía Tây?” Tuy nhiên, khi nhận được câu trả lời “đó là quy luật tự nhiên”, trẻ ít nói thường dừng lại ở đó. Trong khi ấy, trẻ thích giao tiếp sẽ tiếp tục hỏi: “Quy luật tự nhiên là gì?”, “Mặt trăng có tuân theo quy luật này không?”.
Làm thế nào để hướng dẫn trẻ diễn đạt ngôn ngữ và phát triển não bộ tốt?
Chuyên gia Dana Suskind từng nhấn mạnh rằng, việc duy trì giao tiếp tích cực giữa bố mẹ và con cái giúp gắn kết tình cảm gia đình, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển não bộ và năng lực ngôn ngữ của trẻ.
Vậy bố mẹ có thể làm điều đó như thế nào trong đời sống hàng ngày?
Hãy là người lắng nghe tốt nhất cho con bạn
Nhà giáo dục Tao Xingzhi từng nói rằng, lắng nghe là biểu hiện của sự tôn trọng, con đường quan trọng để bước vào thế giới nội tâm của các em. Trong khi đó, Carnegie, bậc thầy về nghệ thuật giao tiếp cũng cho rằng lắng nghe chính là cách nhanh nhất để thực sự hiểu một con người.
Vì thế, khi trẻ lên tiếng, bố mẹ không nên vội vàng dạy dỗ hay ngắt lời, mà là tạm gác lại phán xét, lắng nghe một cách trọn vẹn và chân thành.
Khi bố mẹ kiên nhẫn lắng nghe, sẽ nhận ra rằng trong suy nghĩ non nớt ẩn chứa những ý tưởng bất ngờ, sinh động và đầy sáng tạo.
Chú ý đến tính dễ uốn nắn khi giao tiếp với trẻ
Sự linh hoạt ở đây chính là khả năng giữ cho cuộc đối thoại tiếp diễn, đồng thời khéo léo dẫn dắt trẻ suy nghĩ theo nhiều hướng, mở rộng vốn từ, kiến thức và góc nhìn.
Ví dụ, từ việc chọn món ăn hàng ngày, bố mẹ có thể cùng con khám phá nguồn gốc, văn hóa và những câu chuyện phía sau. Khi bố nấu món thịt kho, kể cho trẻ nghe về cách chọn nguyên liệu, phối gia vị...
Thời gian trò chuyện gia đình cố định
Theo khảo sát của Chương trình Theo dõi Gia đình Trung Quốc (CFPS), chỉ khoảng 27,14% phụ huynh tại các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu có thể trò chuyện với con trên 30 phút mỗi ngày, trong khi hơn 70% còn lại dành chưa đến nửa giờ cho việc này.
Thực tế, không ít bố mẹ cầm điện thoại lướt tin hơn ngồi lại trò chuyện cùng con. Nếu có nói chuyện, nội dung thường xoay quanh học tập, nhắc nhở hay yêu cầu, khiến cuộc giao tiếp thiếu sự thoải mái và gần gũi.
Thực ra, chỉ cần 10 - 15 phút trước giờ đi ngủ, hoặc khoảng thời gian thư giãn sau bữa ăn, cũng đủ để tạo nên những cuộc trò chuyện có ý nghĩa. Những câu chuyện ở trường, điều thú vị trẻ vừa trải qua, hay tin tức thời sự mà bố mẹ đọc được đều có thể trở thành chủ đề chung.
Việc thiết lập một khoảng thời gian giao tiếp cố định không phải tạo áp lực, mà nhằm nhắc nhở cả gia đình trân trọng việc trò chuyện. Nếu ngày thường quá bận rộn, cuối tuần cũng là một lựa chọn phù hợp.
Một nghiên cứu của MIT sau khi khảo sát gần 1.000 sinh viên cho thấy, những người có khả năng diễn đạt tốt thường vượt trội hơn về hoạt động trí não, trí tuệ cảm xúc và sự ổn định tâm lý. Một đứa trẻ được khuyến khích nói, lắng nghe và đối thoại từ nhỏ, có thể sẽ bước vào cuộc sống trưởng thành với một nền tảng hoàn toàn khác sau 20 năm.
