Bố mẹ hứa “giữ hộ” tiền lì xì rồi quên trả, lời hứa nhỏ nhưng có thể làm lung lay niềm tin của trẻ

Mỗi dịp Tết, bên cạnh niềm vui sum họp và những phong bao đỏ mang ý nghĩa may mắn, nhiều gia đình lại lặp lại một tình huống trẻ hào hứng nhận lì xì, cẩn thận đếm từng tờ tiền, rồi được bố mẹ nói rằng: “Đưa đây bố mẹ giữ hộ cho, kẻo con làm mất.”

Đứa trẻ tin tưởng trao lại toàn bộ số tiền. Nhưng sau Tết, khi hỏi lại, câu trả lời thường là: “Tiền đó bố mẹ mua đồ cho con rồi”, hoặc đơn giản hơn: “Trẻ con cần gì tiền.”

Một câu chuyện tưởng nhỏ, thậm chí được xem là bình thường trong nhiều gia đình, nhưng dưới góc nhìn tâm lý, đây lại là trải nghiệm có thể ảnh hưởng lâu dài đến cách trẻ hiểu về tiền bạc, niềm tin và sự tôn trọng.

Với người lớn, lì xì có thể chỉ là một khoản tiền mang tính tượng trưng. Nhưng với trẻ em, phong bao lì xì lại mang ý nghĩa hoàn toàn khác. Khi trẻ được trao phong bao lì xì, không chỉ nhận tiền mà còn nhận cảm giác được công nhận như một cá nhân độc lập.

Ảnh minh họa.

Vì vậy, việc bố mẹ “giữ hộ” sâu đó không trả đôi khi là sự đứt gãy trong nhận thức của trẻ về quyền sở hữu và sự tin cậy.

Nhiều phụ huynh cho rằng trẻ còn nhỏ, chưa biết quản lý tiền nên cha mẹ giữ là hợp lý. Điều này không sai, vấn đề nằm ở cách thực hiện. Nếu lời hứa không được thực hiện, trẻ có thể vô tình học được những thông điệp ngược lại với điều người lớn mong muốn.

Có những người trưởng thành vẫn nhớ rõ cảm giác năm nào mình hỏi lại tiền lì xì và nhận ra rằng lời hứa đã biến mất. Không phải vì số tiền lớn, mà vì đó là lần đầu họ hiểu rằng niềm tin có thể bị xem nhẹ.

Ngược lại, cũng có những ký ức ấm áp khi bố mẹ cùng con mở heo đất, cùng tính toán và để trẻ tự quyết định món quà đầu tiên bằng chính số tiền của mình. Vì vậy, cách bố mẹ và trẻ quản lý tiền lì xì có thể ảnh hưởng đến nhận thức về tài chính, niềm tin trong tương lai.

Chuyên gia tâm lý Nguyễn Ngọc Vui.

Lời hứa "giữ hộ" về tiền lì xì có thể ảnh hưởng thế nào đến cách trẻ nhìn nhận độ tin cậy của người lớn?

Tâm lý của trẻ thường xem đó là chuẩn mực, lề lối. Cho nên khi bố mẹ nói rằng giữ hộ nhưng mà sau đó thì lại không trả, dễ đem đến cho trẻ sự sụp đổ về niềm tin.

Đứa trẻ sẽ thiếu tin tưởng vào bố mẹ và sau này có thể phóng chiếu sang về thế giới người lớn nữa. Cho nên việc bố mẹ hứa và không giữ lời thì sẽ khiến cho đứa trẻ sau này trở nên khó tin vào người lớn và những lời hứa của họ.

Thông thường trẻ nghĩ rằng "À mẹ hứa nha, mẹ nhớ nha, mẹ nhớ trả lại con nha" hoặc là "Mẹ nhớ giữ tiền lì xì xong thì mẹ mua đồ chơi cho con nha". Tuy nhiên nếu trẻ phát hiện ra bố mẹ "quên", đặc biệt chuyện xảy ra vào tuổi dậy thì nữa, trẻ bắt đầu có những nhu cầu riêng tư, tự lập, tự quyết. Vì vậy, dễ dẫn đến hai tình huống.

Thứ nhất, trẻ kiên quyết nổi loạn "Bố mẹ không được phép, đây là tiền của con, bố mẹ không có quyền", có thể gây ra khó khăn trong giao tiếp trong gia đình.

Thứ hai, trẻ dễ lựa chọn cách hành vi không hung tính, nhưng quyết liệt hơn và ẩn tàng những cái nguy cơ của sự chia rẽ như là trẻ sẽ giấu hay nói sai về số tiền lì xì. Ví dụ như "À con cho bạn con mượn rồi" chẳng hạn, để mà ém đi.

Khi tình huống này lặp lại qua nhiều năm, trẻ có thể phát triển cơ chế phòng vệ nào (giấu tiền, nói dối, thu mình)?

Trải nghiệm này có thể khiến trẻ dần hình thành những thay đổi trong hành vi. Khi cảm thấy quyền lợi của mình không được tôn trọng, trẻ dễ mất đi sự tin tưởng và trở nên khép kín hơn trong giao tiếp với người lớn.

Trên thực tế, đã có những trường hợp trẻ từ chối nhận tiền lì xì và nói rằng: “Con không nhận vì đây không thật sự là tiền của con, rồi bố mẹ cũng sẽ lấy lại thôi.” Một số trẻ khác thậm chí không còn hào hứng chúc Tết như trước. Khi người lớn mong đợi lời chúc, trẻ thẳng thắn đáp lại: “Con không chúc nữa, vì mẹ con sẽ lấy lại tiền lì xì.”

Những phản ứng tưởng chừng bướng bỉnh ấy thực chất xuất phát từ cảm giác bức xúc và không được đồng thuận trong trải nghiệm trước đó với bố mẹ. Trẻ đang thể hiện sự phản kháng theo cách mà mình có thể hiểu và diễn đạt.

Về lâu dài, tình huống này có thể tạo ra những hệ quả nhạy cảm trong mối quan hệ gia đình. Bố mẹ đôi khi cảm thấy xấu hổ hoặc thất vọng khi thấy con cư xử khác với kỳ vọng. Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm là nguyên nhân sâu xa của những thay đổi ấy lại thường bắt nguồn từ chính cách người lớn ứng xử ban đầu.

Nói cách khác, khi hành vi của trẻ không giống như mong đợi, đó đôi khi không phải là vấn đề ở đứa trẻ, mà là tín hiệu cho thấy mối quan hệ giữa bố mẹ và con cần được nhìn lại và điều chỉnh.

Trong trường hợp gia đình khó khăn, bố mẹ có nên dùng tiền lì xì của con không? Nếu có, bố mẹ nên trao đổi với trẻ thế nào?

Điều quan trọng là bố mẹ cần cùng trẻ làm rõ bản chất của vấn đề này ngay từ đầu. Trước hết, khi người lớn lì xì, đó là món quà dành cho đứa trẻ, và trẻ hoàn toàn có quyền sở hữu số tiền ấy. Tuy nhiên, bố mẹ cũng nên giúp con hiểu thêm về ý nghĩa rộng hơn của phong tục lì xì: khi người khác lì xì cho con, bố mẹ cũng sẽ lì xì lại cho con của bạn bè, người thân hay những mối quan hệ trong gia đình.

Khi được giải thích như vậy, trẻ dần học cách nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, phát triển sự thấu cảm, biết tôn trọng và đặt mình vào hoàn cảnh của người khác. Nói cách khác, dù trẻ có quyền quyết định đối với tiền lì xì của mình, trẻ cũng cần hiểu rằng bố mẹ vẫn có những trách nhiệm và nghĩa vụ trong các mối quan hệ xã hội.

Khi cả bố mẹ và con cùng hiểu rõ ý nghĩa của tiền lì xì, cần sử dụng một phần số tiền đó sẽ trở nên dễ được chấp nhận hơn. Điều quan trọng là sự minh bạch và thẳng thắn. Thay vì im lặng hoặc mặc nhiên xem đó là tiền của mình, bố mẹ có thể trao đổi rõ ràng với con, chẳng hạn như: “Cảm ơn con vì đã đồng ý để bố mẹ mượn hoặc cùng sử dụng khoản tiền này.”

Nếu bố mẹ đã “lỡ” giữ tiền lì xì mà không trả, nên làm gì để sửa sai?

Tùy vào hoàn cảnh của mỗi gia đình, việc xử lý tiền lì xì của trẻ có thể được nhìn nhận theo nhiều cách khác nhau.

Thứ nhất, trong những trường hợp trước đây bố mẹ mặc định tiền lì xì là tiền của người lớn và tự quyết định sử dụng, bố mẹ hoàn toàn có thể thay đổi cách ứng xử. Một lời giải thích như: “Bố mẹ xin lỗi vì trước đây chưa nói rõ với con. Số tiền này bố mẹ sẽ giữ giúp và gửi lại cho con khi con đủ 18 tuổi” thể hiện sự tôn trọng, giúp khôi phục niềm tin của trẻ.

Thứ hai, với những gia đình thực sự gặp khó khăn tài chính và cần sử dụng khoản tiền này, sự thẳng thắn càng trở nên quan trọng. Bố mẹ có thể chia sẻ rõ ràng với con rằng mình cần dùng một phần tiền lì xì để chi trả cho các nhu cầu chung như sinh hoạt gia đình, lì xì lại họ hàng hoặc trang trải chi phí trong nhà, đồng thời nói lời cảm ơn vì sự chia sẻ của con. Khi được giải thích minh bạch, trẻ sẽ hiểu rằng đây vẫn là tiền mừng tuổi của mình, nhưng đang được sử dụng vì lợi ích chung của gia đình, không phải bị lấy đi một cách im lặng.

Thực tế, mỗi gia đình đều có cách riêng để giúp trẻ hiểu ý nghĩa của tiền lì xì. Có gia đình chọn dùng số tiền đó để mua vàng tích lũy cho con, hay gia đình đầu tư vào các khóa học như tiếng Anh, bơi lội hay kỹ năng sống, cũng có những gia đình lập sổ tiết kiệm đứng tên con để dành cho tương lai. 

Vì vậy, việc bố mẹ “mượn” tiền lì xì nhưng không giải thích rõ ràng thực chất không còn là mượn nữa. Điều cần thiết là bố mẹ minh bạch về việc mình sẽ làm gì với số tiền đó, đồng thời để trẻ có quyền được biết tiền lì xì của mình đang được sử dụng ra sao. Chính sự rõ ràng này giúp duy trì niềm tin và xây dựng mối quan hệ tôn trọng lẫn nhau trong gia đình.