Trẻ bước vào tuổi dậy thì sẽ bắt đầu có những thay đổi khác biệt, bố mẹ nên biết sớm.
Khi trẻ bước vào tuổi dậy thì, tính cách và cảm xúc bắt đầu có nhiều biến chuyển rõ rệt: dễ nhạy cảm hơn, muốn khẳng định cái tôi mạnh mẽ hơn và có xu hướng giữ khoảng cách với bố mẹ. Đây là giai đoạn trẻ học cách tách mình ra để trở thành một cá thể độc lập.
Một sự thật cần được nhìn nhận thẳng thắn là: không ít “vấn đề” của tuổi vị thành niên thực chất được khuếch đại từ chính sự lo lắng và cảnh giác quá mức của người lớn. Khi bố mẹ trong trạng thái đề phòng, kiểm soát từng thay đổi nhỏ, trẻ sẽ cảm thấy mình không được tin tưởng. Sự cảnh giác ấy vô tình gửi đi một thông điệp: “Con đang có vấn đề”. Và khi bị đặt vào vị thế đó, trẻ buộc phải phòng thủ.
Càng bị soi xét, trẻ càng khép mình, bị căng thẳng theo dõi, trẻ dễ phản ứng cực đoan hơn để bảo vệ không gian riêng. Từ những thay đổi rất tự nhiên của lứa tuổi, mối quan hệ bố mẹ – con cái dần chuyển sang trạng thái đối đầu, hiểu lầm và xa cách.
Vì vậy, tuổi dậy thì nên là một hành trình cần sự đồng hành tỉnh táo và kiên nhẫn. Khi bố mẹ giảm bớt nỗi sợ, trẻ cũng sẽ bớt “nổi loạn”. Trẻ bước vào tuổi dậy thì sẽ bắt đầu có những thay đổi khác biệt, bố mẹ nên biết sớm để điều chỉnh phương pháp giáo dục phù hợp hơn.
Dao động cảm xúc và cáu kỉnh
Khi trẻ bước vào tuổi dậy thì, cảm xúc thường trở nên thất thường hơn: dễ cáu kỉnh, nhạy cảm và phản ứng mạnh trước những điều rất nhỏ. Đây không phải dấu hiệu trẻ “hư” hay “khó dạy”, mà là hệ quả tự nhiên của những biến đổi tâm sinh lý bên trong.
Nếu lúc này, bố mẹ thể hiện bằng sự giận dữ, quát mắng hay áp đặt kiểu: “Con nói chuyện với mẹ như thế à?”, thì thực chất không phải đang giúp trẻ kiểm soát cảm xúc, mà vô tình tiếp thêm "lửa" cho cơn giận cảm xúc ấy. Trẻ sẽ cảm nhận rằng mọi cảm xúc đều bị phủ nhận, và cách duy nhất để được lắng nghe là bùng nổ mạnh hơn
Lâu dần, trẻ học được một thông điệp sai lệch: cảm xúc không thể được chia sẻ bình tĩnh, mà tồn tại trong xung đột. Khi đó, thay vì học cách gọi tên và điều chỉnh cảm xúc, trẻ sẽ quen với việc phản kháng, khép mình hoặc nổi loạn để tự bảo vệ.
Điều trẻ cần trong giai đoạn này là một người lớn đủ bình tĩnh để giữ nhịp cảm xúc cho cả hai. Khi bố mẹ hạ thấp giọng nói, chậm lại một nhịp và chọn lắng nghe trước khi phản ứng, trẻ dần học được rằng: cảm xúc dù mạnh đến đâu cũng có thể được xử lý bằng sự tôn trọng và an toàn, không phải bằng va chạm.
Xa lánh gia đình, thích nói chuyện với bạn bè
Khi bước vào tuổi dậy thì, nhiều trẻ bắt đầu có xu hướng xa cách gia đình, thu mình lại trước bố mẹ nhưng lại cởi mở hơn với bạn bè. Đây là một bước phát triển tâm lý rất tự nhiên: trẻ đang tìm kiếm sự đồng cảm, lắng nghe và thừa nhận như một cá nhân độc lập.
Nếu trong giai đoạn này, bố mẹ đáp lại bằng những lời trách móc như: “Gia đình không còn quan trọng với con nữa sao?” hay tỏ thái độ xem nhẹ bạn bè của con, trẻ sẽ không cảm nhận được sự quan tâm, mà nhận thấy mình bị phán xét. Khi đó, thông điệp ngầm mà trẻ nhận được là: “Ở nhà, mình không được hiểu và tôn trọng.” Chính cảm giác ấy khiến trẻ càng khép cửa với gia đình và tìm đến nhóm bạn đồng trang lứa như một nơi trú ẩn cảm xúc.
Thay vì so sánh hay phàn nàn, bố mẹ có thể lựa chọn cách tiếp cận mềm mại hơn: quan tâm đến thế giới của con, lắng nghe con nói về bạn bè. Khi trẻ cảm thấy gia đình vẫn là nơi an toàn để quay về, nơi cảm xúc được chấp nhận dù khác biệt, các mối quan hệ bên ngoài sẽ không còn là “đối thủ” của gia đình, mà là một phần trong hành trình trưởng thành.
Thay đổi ngoại hình, kén chọn quần áo lạ mắt
Trẻ bước vào tuổi dậy thì thường trở nên nhạy cảm hơn với ngoại hình, kén chọn trong ăn mặc và thích thử những phong cách khác lạ. Đây là cách trẻ thử nghiệm, tìm kiếm và khẳng định bản sắc cá nhân.
Khi bố mẹ phản ứng bằng những câu như: “Con mặc cái quái gì vậy!”, hay lo lắng quá mức rằng “Có phải học hành sa sút rồi không?” Sự phủ nhận có thể khiến trẻ cảm thấy mình không được chấp nhận, từ đó dẫn đến những phản ứng đối kháng mạnh mẽ hơn để bảo vệ bản thân.
Ở tuổi này, mỗi lời chê bai dễ bị trẻ hiểu thành: “Con không ổn”, “Con làm bố mẹ thất vọng”. Và khi cảm giác lặp lại đủ nhiều, trẻ có xu hướng không muốn chia sẻ, mà chọn cách chống đối hoặc khép kín.
Thực tế, điều trẻ ở tuổi dậy thì cần là một không gian an toàn để thử – sai – điều chỉnh. Khi bố mẹ có thể bình tĩnh hỏi: “Con thích phong cách này vì điều gì?”, hay đơn giản là công nhận: “Mẹ thấy con đang tìm cách thể hiện bản thân”, trẻ sẽ cảm nhận được sự tôn trọng, thay vì bị phán xét.
Theo đó, cảm xúc của bố mẹ thường là nguồn gốc lớn nhất của cơn bão tuổi dậy thì. Khi người lớn ổn định chính mình trước, trẻ mới có cơ hội lớn lên một cách lành mạnh, thay vì phải chống chọi trong áp lực và hiểu lầm.
