Chuyên gia tâm lý Winnicott đưa ra 5 cách giúp bố mẹ đồng hành cùng con trưởng thành dễ dàng hơn.
Các bậc bố mẹ đều muốn con được hạnh phúc, nên cố gắng đáp ứng đầy đủ nhu cầu vật chất, sắp xếp học lớp tốt nhất, vào những ngôi trường danh giá, cố gắng kiểm soát và định hướng cuộc sống của con. Khi nhìn từ bên ngoài, mọi thứ đều có vẻ trọn vẹn và chỉn chu. Nhưng đằng sau lớp vỏ ấy, đứa trẻ liệu có thực sự cảm thấy an toàn và được thấu hiểu?
Thực tế cho thấy, hạnh phúc không chỉ đến từ việc có nhiều điều kiện, mà còn từ cảm giác được là chính mình, lắng nghe và tôn trọng.
Nhà phân tâm học Donald Winnicott từng nhấn mạnh khái niệm “bố mẹ đủ tốt” - những người không cần hoàn hảo, không cần kiểm soát mọi thứ, mà biết lùi lại đúng lúc để con có không gian phát triển. Bố mẹ “vừa phải” cho phép con trải nghiệm, mắc lỗi, buồn bã và học cách tự điều chỉnh cảm xúc trong một môi trường đủ an toàn.
Từ góc nhìn đó, năm điểm “vừa phải” mà Winnicott đưa ra như lời nhắc nhở bố mẹ hãy bớt áp lực cho chính mình, để đồng hành cùng con một cách tự nhiên và lành mạnh hơn.
Hãy ghi nhớ tính dễ bị tổn thương của con
Ở giai đoạn đầu đời, trẻ chưa có khái niệm rõ ràng về “cái tôi”, cũng không phân biệt được bản thân với thế giới xung quanh. Mọi trải nghiệm khi ấy chỉ xoay quanh những nhu cầu sinh tồn cơ bản: đói, lạnh, khó chịu, hay cần được ôm ấp. Giữa những khoảng chờ đợi ấy, trẻ không có khả năng tự trấn an hay tự kết nối với người khác, mà phụ thuộc vào phản ứng từ người chăm sóc.
Chính trong bối cảnh đó, Winnicott nhấn mạnh tầm quan trọng của sự “thích nghi” từ bố mẹ, đặc biệt là người mẹ hoặc người chăm sóc chính. Thích nghi ở đây là khả năng nhạy cảm với tín hiệu của trẻ: hiểu vì sao con khóc, cần gì và phản hồi kịp thời, vừa đủ. Khi nhu cầu được đáp ứng một cách ổn định, trẻ dần hình thành cảm giác thế giới này an toàn, và bản thân mình là người xứng đáng được quan tâm.
Nếu người lớn áp đặt nhịp sinh hoạt, mong muốn hay cảm xúc của mình lên trẻ quá sớm, trẻ có thể buộc phải “thích nghi ngược lại” để tồn tại.
Ngược lại, khi được thấu hiểu và phản hồi đúng lúc, trẻ có nền tảng để phát triển cái tôi lành mạnh, từ đó từng bước học cách kết nối với người khác và với chính mình.
Theo Winnicott, chính sự hiện diện đủ nhạy cảm và ổn định của người chăm sóc trong giai đoạn đầu đời là chiếc “bệ đỡ” tâm lý quan trọng nhất, giúp trẻ lớn lên với cảm giác an toàn nội tâm, tiền đề cho sự tự tin, độc lập và hạnh phúc về sau.
Cho phép trẻ thể hiện sự tức giận
Winnicott hiểu rằng, ngay cả những đứa trẻ khỏe mạnh nhất cũng mang trong mình những cảm xúc tức giận, thù hận, thất vọng,.. Vì thế, ông cảnh báo rằng nếu để trẻ rơi vào trạng thái thất vọng quá mức, trải nghiệm nội tâm có thể giống như “sắp bị một con thú nuốt chửng”.
Điều này lý giải vì sao trẻ nhỏ đôi khi tỏ ra hung hăng: đạp, gào khóc, vung tay, cắn hoặc phản kháng mạnh mẽ. Theo Winnicott, đây là cách duy nhất mà trẻ có thể bày tỏ cảm xúc khi chưa có ngôn ngữ.
Khi khi khóc trong tức giận và bố mẹ vẫn giữ được sự bình tĩnh, không hoảng loạn, đe dọa,... trẻ sẽ dần cảm nhận được rằng cảm xúc mạnh mẽ của mình là hoàn toàn bình thường. Trải nghiệm này giúp trẻ xây dựng năng lực tâm lý rất quan trọng là khả năng chịu đựng cảm xúc.
Chính quá trình được bố mẹ chấp nhận những cảm xúc dữ dội này giúp trẻ dần phân biệt giữa cảm xúc và thực tại. Trẻ hiểu rằng mình có thể tức giận mà vẫn được yêu thương, có thể bộc lộ mà không bị bỏ rơi. Đây là nền tảng để sau này trẻ biết kiểm soát xung động, điều hòa cảm xúc và phát triển một cái tôi vững vàng.
Đừng dạy trẻ quá ngoan ngoãn, hiểu chuyện
Bố mẹ thường cảm thấy yên tâm khi con biết nghe lời, tuân thủ quy tắc và ít gây rắc rối. Những đứa trẻ như vậy nhanh chóng được gắn nhãn là “ngoan”. Tuy nhiên, Winnicott lại đặc biệt lo ngại trước hình ảnh của những đứa trẻ quá ngoan này, bởi theo ông, sự ngoan ngoãn sớm và tuyệt đối thường là một tín hiệu tâm lý đáng suy ngẫm.
Khi bố mẹ không đủ khả năng dung chứa những hành vi “xấu” như phản kháng, giận dữ hay bướng bỉnh, trẻ sẽ học cách kìm nén bản năng để đổi lấy sự chấp nhận. Sự vâng lời khi ấy không xuất phát từ phát triển nội tâm, mà từ nỗi sợ mất đi tình yêu. Dần dần, trẻ hình thành một “bản ngã giả”: bên ngoài là hình ảnh lễ phép, đúng mực và làm hài lòng người khác, nhưng bên trong là những nhu cầu và cảm xúc bị dồn nén.
Theo Winnicott, nhiều người lớn thiếu sức sống, cảm thấy trống rỗng bên trong thường lớn lên từ môi trường như vậy. Họ từng là những đứa trẻ được yêu vì ngoan, nhưng không được phép là chính mình.
Hãy để đứa trẻ là chính mình
Winnicott đặc biệt cảnh báo về nguy cơ đứa trẻ phải gánh vai trò “chăm sóc cảm xúc cho mẹ”. Khi đó, trẻ trở thành người xoa dịu, làm vừa lòng người lớn. Ông phê phán những người lớn luôn tỏ ra vui vẻ, cười đùa, cố chọc cho con cười, tưởng rằng đó là yêu thương, trong khi bên trong đứa trẻ lại không hề cảm thấy an toàn hay hạnh phúc thật sự.
Với Winnicott, nuôi dạy con lành mạnh là khả năng, dưới danh nghĩa của sự đồng cảm, nhìn thấy và thấu hiểu, nhận ra những phẩm chất riêng không thể thay thế của trẻ và dành cho con sự tôn trọng trọn vẹn, thay vì buộc con phải gánh vác những cảm xúc chưa được giải quyết của người lớn.
Buông bỏ gánh nặng
Winnicott từng gặp nhiều bậc bố mẹ kiệt sức trong hành trình nuôi dạy con. Ông nhấn mạnh rằng điều quan trọng nhất không phải là “sửa” hay “uốn” con, mà nên biết nâng đỡ và ủng hộ những gì đứa trẻ đang trải nghiệm. Thế nhưng, trên thực tế, nhiều bố mẹ vẫn vô thức lặp lại những cách hành xử cũ, đặt kỳ vọng và nỗi lo của mình lên con mà không nhận ra.
Theo Winnicott, người lớn cần học cách tạm gác lại nhu cầu, giả định và phản xạ kiểm soát của chính mình. Khi trẻ bộc lộ những hành vi bị xem là “xấu”, điều cốt lõi là giữ được sự tôn trọng. Đó cũng chính là cách chúng ta cư xử với những người trưởng thành khác, trẻ em cũng xứng đáng nhận được điều đó.
Bố mẹ vì thế cần đầu tư nhiều thời gian hơn để học cách ở bên con, thay vì chỉ dạy dỗ con. Khi ở cạnh trẻ, người lớn thường khó cưỡng lại thôi thúc giảng giải, can thiệp hay áp đặt, chủ yếu để xoa dịu sự lo lắng của chính mình.
