Những hành vi tưởng chừng bình thường trong cuộc sống hàng ngày, nhưng đang vô tình bào mòn sự tự tin của trẻ.
Bố mẹ là tấm gương tâm lý đầu tiên định hình cách trẻ nhìn nhận bản thân và thế giới xung quanh.
Tuy nhiên, trong quá trình chăm sóc và dạy dỗ hàng ngày, không ít bậc bố mẹ vô tình tạo ra áp lực từ chính những điều rất nhỏ: thường xuyên phàn nàn, ánh nhìn thất vọng, câu nói so sánh... Những chi tiết vụn vặt này có thể khiến trẻ dần cảm thấy mình “không đủ tốt”, mệt mỏi vì phải cố gắng làm hài lòng người khác và đánh mất sự tự tin vốn có.
Điều đáng lo ngại là những tổn thương này thường không bộc lộ bằng hành vi chống đối hay bùng nổ cảm xúc. Ngược lại, trẻ có xu hướng thu mình, im lặng, tự trách bản thân và chấp nhận cảm giác kém cỏi như một điều hiển nhiên. Lâu dần, mặc cảm tự ti âm thầm hình thành và ăn sâu vào cách trẻ suy nghĩ, hành động và lựa chọn trong tương lai.
Theo các chuyên gia tâm lý, chính những chi tiết nhỏ trong cách giao tiếp và ứng xử của bố mẹ mỗi ngày là yếu tố dễ khiến trẻ suy sụp, nếu không được nhận diện kịp thời. Có bốn hành vi tưởng chừng rất bình thường, nhưng đang vô tình bào mòn sự tự tin của trẻ, hãy thử nhìn lại xem bố mẹ có đang mắc phải điều nào trong số đó hay không.
Bố mẹ kém tài thích làm 4 điều này trong quá trình dạy con
So sánh quá mức
Nhiều bậc bố mẹ vô thức biến việc so sánh thành một công cụ giáo dục quen thuộc. Mỗi khi con chưa đạt được kỳ vọng, lại đem con ra đối chiếu với “con nhà người ta”: “Nhìn bạn A mà xem, lúc nào cũng đứng đầu lớp, còn con thì sao?” hay “Cô bé hàng xóm nhảy múa giỏi thế, sao con không làm được như vậy?”
Những lời so sánh tưởng chừng chỉ để thúc đẩy con cố gắng, nhưng thực tế lại âm thầm gieo vào lòng trẻ cảm giác thua kém.
Nhà tâm lý học Mỹ William James từng nói: “Nhu cầu sâu sắc nhất của con người là được thừa nhận và khẳng định.” Với trẻ em, sự thừa nhận ấy đặc biệt quan trọng. Trẻ cần được nhìn thấy nỗ lực của mình, được ghi nhận sự tiến bộ dù nhỏ, chứ không phải liên tục bị đặt lên bàn cân với người khác.
Phê bình trẻ ở nơi công cộng
Một số bậc bố mẹ tin rằng việc trách mắng con cái trước mặt người khác sẽ giúp trẻ “nhớ lâu” và rút ra bài học. Thế nhưng, điều họ không nhận ra là cách giáo dục này thường để lại tổn thương sâu sắc.
Khi bị chỉ trích nơi công cộng, trẻ cảm nhận rõ cảm giác bị bêu xấu và mất giá trị trong mắt người khác. Sự xấu hổ dễ chuyển hóa thành nỗi sợ bị đánh giá, khiến trẻ dần thu mình, thiếu tự tin và ngại thể hiện bản thân trong các tình huống xã hội.
Không khó để bắt gặp những cảnh trong siêu thị đông người, đứa trẻ vô tình làm đổ vài món đồ và ngay lập tức bị bố mẹ quát mắng lớn tiếng. Những ánh nhìn tò mò xung quanh khiến không gian trở nên nặng nề. Đứa trẻ cúi gằm mặt, vai co lại, nước mắt lặng lẽ rơi... Những khoảnh khắc như thế, dù chỉ diễn ra trong chốc lát, vẫn có thể in sâu trong ký ức trẻ em.
Than phiền về việc nghèo khó
“Bố mẹ không có tiền, con đừng tiêu xài” hay “Bố mẹ phải làm lụng vất vả mới cho con đi học được”. Dù không có ý trách móc, những câu nói ấy lại dễ khiến trẻ hiểu rằng sự tồn tại và nhu cầu của mình đang trở thành gánh nặng cho gia đình.
Khi cảm giác tội lỗi lặp đi lặp lại, trẻ dần hình thành niềm tin rằng mình “không xứng đáng” với những điều tốt đẹp. Trẻ bắt đầu tự hạn chế mong muốn, ngại đòi hỏi, ngại thử nghiệm và thậm chí ngại bày tỏ nhu cầu rất chính đáng của bản thân. Lâu dần, đứa trẻ trở nên dè dặt và khép kín hơn.
Bao bọc quá mức
Bố mẹ vì quá yêu thương mà vô tình bao bọc con quá, làm thay mọi việc, kể cả những việc đứa trẻ hoàn toàn có khả năng tự thực hiện. Từ chuyện mặc quần áo, chuẩn bị cặp sách đến xử lý những tình huống nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày, tất cả đều được người lớn “làm giúp” với suy nghĩ rằng như vậy là tốt cho con.
Thế nhưng, khi trẻ không có cơ hội tự thử, tự sai và tự sửa, chúng sẽ dần mất đi cảm giác năng lực cá nhân. Trẻ dễ hình thành niềm tin rằng mình vụng về, kém cỏi, không đủ khả năng tự xoay xở nếu thiếu sự hỗ trợ của bố mẹ.
Có những đứa trẻ đã bước vào bậc tiểu học nhưng mỗi sáng vẫn được bố mẹ mặc quần áo, chuẩn bị đồ dùng học tập. Đến khi lớn hơn, đặc biệt là ở tuổi thiếu niên, giai đoạn đòi hỏi sự tự chủ và khẳng định bản thân, trẻ mới nhận ra mình lúng túng trước nhiều việc rất cơ bản.
Vậy bố mẹ nên thay đổi cách nuôi dạy như thế nào?
Ngừng so sánh và tìm ra những điểm nổi bật
Mỗi đứa trẻ đều sở hữu những thế mạnh riêng, vì vậy bố mẹ nên nhận diện, nuôi dưỡng và khẳng định những điểm tốt đẹp ấy. Việc so sánh điểm yếu của con với điểm mạnh của người khác khiến trẻ dần mất niềm tin vào giá trị của chính mình.
Ngay cả khi thành tích học tập của trẻ chưa thật sự nổi bật, nhưng con biết quan tâm đến người khác, cư xử tử tế, giàu lòng trắc ẩn hay có tinh thần trách nhiệm, đó đều là những phẩm chất đáng được trân trọng và khen ngợi. Những giá trị này không kém phần quan trọng so với điểm số, thậm chí còn là nền tảng cho sự trưởng thành lành mạnh về nhân cách.
Mỗi ngày, bố mẹ dành vài phút trò chuyện cùng con, lắng nghe xem hôm nay con đã làm tốt điều gì, đã cố gắng ra sao. Lời ghi nhận đúng lúc, câu động viên chân thành sẽ dần bồi đắp cảm giác mình có giá trị, giúp trẻ lớn lên với sự tự tin và động lực phát triển.
Hãy trao đổi riêng tư để bảo vệ lòng tự trọng
Khi con mắc lỗi, bố mẹ đừng vội trách mắng, hãy lựa chọn đúng thời điểm và không gian để trò chuyện. Việc phê bình con giữa chốn đông người dễ khiến trẻ cảm thấy xấu hổ và bị tổn thương, trong khi hiệu quả giáo dục lại rất hạn chế. Thay vào đó, bố mẹ nên đợi đến khi về nhà, tìm một không gian yên tĩnh, nơi con cảm thấy an toàn để lắng nghe và chia sẻ.
Trong cuộc trò chuyện, giọng điệu và thái độ của bố mẹ đóng vai trò then chốt. Hãy cùng con nhìn lại sự việc, phân tích nguyên nhân và tìm ra cách xử lý tốt hơn cho lần sau.
Thái độ tích cực và sự hướng dẫn đúng đắn là điều cần thiết
Bố mẹ cần giữ thái độ bình tĩnh và tích cực khi nói về vấn đề tài chính trước mặt con, tránh việc than phiền hay nhấn mạnh quá nhiều vào sự thiếu thốn. Những lời than vãn có thể khiến trẻ vô thức cảm thấy mình là gánh nặng, từ đó hình thành tâm lý bất an và tự ti.
Cách làm hiệu quả là cho con một khoản tiền tiêu vặt phù hợp theo tháng hoặc theo tuần, kèm theo hướng dẫn cách phân bổ và sử dụng. Việc được tự quản lý tiền giúp trẻ học giá trị của lao động và chi tiêu, nuôi dưỡng sự tự tin, tinh thần trách nhiệm và khả năng ra quyết định độc lập ngay từ sớm.
Hãy học cách buông bỏ và trau dồi tính tự lập
Hãy bắt đầu từ những điều nhỏ nhất như tự mặc quần áo, tự ăn uống hay chuẩn bị cặp sách đi học. Khi trẻ lớn dần, bố mẹ có thể nâng cao mức độ thử thách, khuyến khích con tự suy nghĩ, tự lựa chọn và tìm cách giải quyết vấn đề.
Khi con hoàn thành tốt một nhiệm vụ, dù nhỏ, bố mẹ nên ghi nhận và khích lệ kịp thời. Lời khen đúng lúc giúp trẻ ý thức rõ hơn về năng lực và giá trị của bản thân, từ đó dám thử, và trưởng thành.
