Xuân về trên vùng núi Tản

Giữa làn sương sớm còn vương trên núi Tản, tiếng cồng chiêng của đồng bào Mường trầm ấm ngân lên, khi rộn ràng như ngày hội, khi lắng sâu như lời thì thầm của đại ngàn. Thanh âm ấy hòa cùng sắc xuân, đánh nhịp cho đất trời đổi mới, gọi về niềm tin âm ỷ mà bền bỉ nơi miền núi xa nhất Thủ đô, nơi xuân đang đến không chỉ trên cành lá, mà trong từng đổi thay của lòng người

Vùng đất của mùa xuân

Mỗi lần trở lại vùng ven Vườn quốc gia Ba Vì, tôi luôn có cảm giác như đang bước vào cùng một miền đất nhưng ở một “phiên bản” khác. Núi vẫn đó, mây vẫn lững lờ trôi trên đỉnh Tản, nhưng cảm xúc thì không bao giờ lặp lại. Có lần tôi lặng người trước những điệu Tết nhảy linh thiêng vang lên giữa đại ngàn, có lần lại nhớ mãi vị măng rừng ngọt chát, thấm dần nơi đầu lưỡi. Còn mùa xuân này, tôi bị níu chân bởi một mùi hương rất khẽ mà rất sâu, hương thuốc Nam lan theo gió núi.

Dưới chân Tản Viên, có một làng nghề thuốc Nam tồn tại bền bỉ như chính dáng núi. Con đường nhỏ dẫn vào làng thoảng mùi đinh hương, dành dành, xạ hương, thục tiêu, những mùi hương… đủ khiến người lữ khách chậm bước. Giữa Thủ đô rộng lớn, để tìm một vùng chuyên về thuốc Nam không hề dễ. Người ta quen nhắc tới phố thuốc Bắc Lãn Ông, nơi lúc nào cũng nhộn nhịp mua bán, ít ai nghĩ rằng, nguồn cội của nhiều thang thuốc lại bắt đầu từ những sườn núi xa xôi như thế này.

Người Mường đã thổi hồn cho cồng, chiêng, sáng tác ra những điệu nhạc, màn biểu diễn mang đậm nét văn hóa của riêng dân tộc mình.

Cách Hà Nội hơn 70 km, Yên Sơn, xã Ba Vì nằm yên bình bên quần thể Vườn quốc gia, giữ nghề bằng sự lặng lẽ rất riêng. Ở đây, thuốc Nam không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là một phần đời sống. Theo lương y Triệu Thị Thanh, từ bao đời, việc bốc thuốc là công việc của phụ nữ. Đàn ông vào rừng tìm cây, gùi lá về, còn phụ nữ ngồi bên bếp lửa, phân thuốc, sắc thang, truyền lại kinh nghiệm từ mẹ sang con. Mỗi gia đình có một bài thuốc riêng, không phô trương, chỉ lặng lẽ chữa lành cho người.

Nhắc đến bài thuốc Mán sơn đầu, nữ lương y kể câu chuyện làm đẹp của phụ nữ Dao bằng giọng điềm đạm. Đó là cách giữ mái tóc đen bóng bằng sáp ong và lá thơm rừng, tháng này qua tháng khác, như một nghi lễ chăm sóc vẻ đẹp gắn liền với thiên nhiên. Trong câu chuyện ấy, thuốc không chỉ để chữa bệnh, mà còn để giữ gìn nếp sống, nếp người.

Rời làng thuốc, tôi tiếp tục xuôi đường đến vùng đất thuộc huyện Thạch Thất cũ. Con đường vào Yên Xuân hiện ra mềm mại giữa những quả đồi xanh mướt. Những khu du lịch sinh thái nép mình giữa núi rừng khoáng đạt, gió xuân thổi nhẹ mang theo hương đất mới. Trên đường, các bà, các chị trong trang phục dân tộc rảo bước tới nhà văn hóa, khăn vấn gọn gàng, váy áo rực rỡ, chuẩn bị cho những buổi tập văn nghệ đón Tết. Không khí xuân hiện hữu từ những bước chân thong thả ấy.

Rồi tiếng chiêng vang lên. Trầm ấm, ngân dài, có lúc rộn ràng như nhịp hội, có lúc lắng sâu như lời núi rừng trò chuyện. Tiếng chiêng Mường đánh thức ký ức cộng đồng, gọi tổ tiên về sum họp, gọi con cháu nhớ về cội nguồn. Giữa không gian ấy, mùa xuân không chỉ đến bằng sắc hoa hay nắng mới, mà đến bằng âm thanh, bằng niềm tin được truyền từ đời này sang đời khác.

Yên Xuân hôm nay là vùng đất hội tụ của nhiều miền, được hình thành từ sự sáp nhập của các xã miền núi cũ. Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, nhịp sống nơi đây chuyển mình rõ rệt. Hạ tầng được đầu tư, đời sống người dân khởi sắc, nhưng điều đáng quý hơn là mạch nguồn văn hóa được đánh thức, được nuôi dưỡng bằng chính sự chung tay của cộng đồng.

Ông Đinh Văn Thạo, người Mường gắn bó cả đời với mảnh đất này, nói về cồng chiêng bằng ánh mắt rạng rỡ. Xã đã đầu tư hàng trăm triệu đồng để duy trì 29 đội cồng chiêng, để tiếng chiêng không chỉ vang lên trong lễ hội, mà trở thành nhịp sống thường ngày.

Cầm chiếc chiêng đã sẫm màu thời gian, bà Lê Thị Thư, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Cồng chiêng thôn 2 Yên Bình, bảo rằng tiếng chiêng là lời của núi, của sông, là tiếng lòng của người Mường. Một bộ cồng chiêng đủ 12 chiếc tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Chiêng nhỏ thánh thót như tiếng cười trẻ thơ, chiêng lớn trầm sâu như bước chân núi rừng. Khi những âm thanh ấy hòa quyện, mùa xuân như lan ra, thấm vào từng mái nhà, từng sườn núi, từng nhịp sống.

Hương thuốc Nam dưới chân núi Tản là nét đặc trưng riêng có của vùng đất Ba Vì.

Tiếp nối dòng chảy văn hóa

Trong bức tranh rộng lớn của Thủ đô, đồng bào dân tộc thiểu số không đông, nhưng hiện diện như những mạch nguồn lặng lẽ, âm thầm nuôi dưỡng chiều sâu văn hóa. Ở các xã miền núi như Yên Xuân, Yên Bài, Ba Vì, Suối Hai… tiếng chiêng người Mường, nghi lễ của người Dao vẫn ngân vang giữa đời sống hôm nay, hòa vào nhịp chuyển mình của một vùng đất vừa giữ vai trò quan trọng về quốc phòng, an ninh, vừa mang trong mình tiềm năng lớn về kinh tế, du lịch sinh thái và văn hóa cộng đồng.

Bí thư Đảng ủy xã Suối Hai Đỗ Mạnh Hưng nhớ lại, có thời gian dài, vùng đồng bào dân tộc thiểu số của Hà Nội với diện tích hơn 33.400ha vẫn còn bộn bề khó khăn. Hạ tầng thiếu thốn, sinh kế bấp bênh khiến cuộc sống người dân chật vật. Nhờ sự quan tâm bền bỉ của Thành phố cùng nỗ lực vươn lên từ chính cơ sở, diện mạo nông thôn miền núi hôm nay đã đổi khác. Mùa xuân vì thế không chỉ đến bằng sắc hoa rừng, mà còn hiện hữu trong niềm tin về một tương lai sáng hơn.

Song hành với phát triển kinh tế, các không gian văn hóa cộng đồng được chăm chút, gìn giữ như một phần không thể thiếu của đời sống. Nhà văn hóa thôn không chỉ là nơi hội họp, mà trở thành điểm hẹn của tiếng chiêng, của những buổi tập múa, tập hát trước mỗi mùa lễ hội. Từ trang phục truyền thống, nhạc cụ dân tộc, làn điệu dân ca cho đến các nghi lễ cổ truyền như hát sắc bùa, múa Mường, lễ cấp sắc của người Dao… tất cả dần trở lại với đời sống thường ngày, tự nhiên và bền bỉ như nhịp thở của núi rừng.

Ở Suối Hai, bản sắc văn hóa Mường chảy âm thầm mà bền bỉ. Tiếng chiêng vang lên trong lễ hội đầu xuân, trong những buổi tập luyện khi chiều buông, và cả trong những ngày đón khách phương xa. Từ những giá trị ấy, người dân bắt đầu mở cửa nhà sàn, đón du khách đến trải nghiệm đời sống bản địa, thưởng thức ẩm thực núi rừng, nghe kể chuyện làng, chuyện núi bên bếp lửa ấm.

Du lịch cộng đồng nơi đây không đến ào ạt, mà chậm rãi như nhịp chiêng mùa xuân. Những mô hình homestay, tour trải nghiệm lễ hội, du lịch sinh thái được hình thành vừa đủ để tạo thêm sinh kế, vừa không làm xô lệch nếp sống quen thuộc. Người dân học cách làm du lịch từ chính những điều thân thuộc nhất, biến bản sắc thành nguồn lực, để văn hóa không chỉ được giữ gìn mà còn nuôi dưỡng cộng đồng.

Không chỉ ở Yên Xuân hay Suối Hai, tại Yên Bài, Ba Vì hay những vùng đồng bào dân tộc thiểu số khác của Hà Nội, câu chuyện giữ gìn văn hóa cũng đang được tiếp nối theo cách tương tự. Những lớp truyền dạy cồng chiêng, những buổi sinh hoạt cộng đồng, phong trào tự học trong thôn làng giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về tiếng nói, phong tục của dân tộc mình. Văn hóa vì thế không nằm yên trong ký ức, mà hòa vào nhịp sống mới, trở thành điểm tựa tinh thần cho hành trình đi lên.

Vào thời khắc giao mùa, khi năm cũ khép lại và năm mới bắt đầu, nhiều gia đình Mường vẫn đánh chiêng để mở cửa xuân. Âm thanh trầm bổng ấy thay cho lời chúc bình an, đủ đầy, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa.

 Trong những ngày Tết, tiếng chiêng bông trắng bông vàng, sắc bùa lại vang lên khắp thôn làng, hòa cùng sắc xuân núi rừng. Tiếng chiêng theo bước người đi nương, len vào bếp lửa mỗi nhà, ở lại trong nhịp sống đang dần khởi sắc. Xuân vì thế không chỉ đến trong ngày hội, mà lặng lẽ ở lại trong sự đủ đầy, trong niềm an tâm của người dân và trong cách họ gìn giữ những giá trị đã nuôi dưỡng mình từ bao đời, để tiếng chiêng còn ngân mãi giữa núi Tản, như lời chào mùa mới hiền hòa và bền bỉ.