Loại quả này độc đáo từ tên gọi cho đến hương vị, chín rộ vào những tháng cuối năm, nhiều người mua về bày lên mâm ngũ quả ngày Tết.
Cam quýt nằm trong danh sách những loại trái cây tốt nhất thế giới do một trang web ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn. Loại quả này vô cùng quen thuộc với người dân ở các tỉnh thành. Đặc biệt, ở Thanh Hoá có một giống quýt rừng có tên gọi vô cùng ấn tương, vỏ quýt thơm nức mũi khiến ai ăn thử cũng nhớ mãi không quên, đó là quả quýt hoi.
Dù có tên là quýt hoi nhưng giống quýt này rất thơm, vỏ đậm mùi tinh dầu, lưu hương nên nhiều gia đình lựa chọn bày lên mâm ngũ quả.
Quýt hoi là loài cây bản địa, mọc tự nhiên trên các sườn núi cao ở khu vực Pù Luông. Trong tiếng Thái cổ, loại quả này có tên là pén hoi, còn người địa phương gọi là nghia hoi: “pén” hay “nghia” nghĩa là quýt, “hoi” nghĩa là ốc. Cách gọi mộc mạc ấy xuất phát từ hình dáng quả nhỏ, vỏ sần sùi, lấm tấm gai giống vỏ ốc. Lâu dần, tên gọi quýt hoi bị đọc chệch thành quýt hôi, dù trên thực tế, loại quả này hoàn toàn không có mùi khó chịu, trái lại còn tỏa hương rất đặc trưng.
Cây quýt hoi có dáng cao lớn, thân cây có thể cao hàng chục mét, cành lá xum xuê, tán rộng do thường mọc thưa giữa rừng. Vào mùa thu hoạch, quả quýt to cỡ chén trà nhỏ, khi chín chuyển sang màu vàng cam, lớp vỏ hơi sần nhưng rất dễ bóc. So với nhiều giống quýt quen thuộc, quýt hoi có vị chua rõ hơn, song chính vị chua ấy lại tạo nên nét riêng. Khi ăn, người thưởng thức dễ dàng cảm nhận được cảm giác đậm lưỡi, mát họng, thông mũi và sảng khoái.
Không chỉ được dùng làm quả tráng miệng, quýt hoi còn gắn bó mật thiết với đời sống ẩm thực và y học dân gian của bà con địa phương ở Pù Luông. Lá quýt hoi là gia vị không thể thiếu khi nấu canh ốc – món ăn quen thuộc của người miền núi. Vỏ quýt chứa nhiều tinh dầu, mùi thơm mạnh, thường được phơi khô làm trà, nấu siro, hoặc ngâm cùng mật ong để trị ho, giữ ấm cổ họng trong những ngày lạnh. Chính phần vỏ này cũng là lý do khiến quýt hoi được đánh giá cao về giá trị dược liệu.
Ngày nay, quýt hoi được trồng theo hai hướng chính: trồng để lấy quả và trồng để lấy vỏ. Những cây sinh trưởng gần như hoàn toàn tự nhiên, ít bón phân thường cho quả vỏ dày, tinh dầu đậm, thích hợp làm trà và dược liệu. Trong khi đó, các vườn trồng phục vụ thương phẩm lại chú trọng chất lượng quả, mẫu mã đẹp, hương vị hài hòa để bán ra thị trường, nhất là vào dịp Tết Nguyên đán. Giá quýt hoi hiện dao động từ 20.000 – 40.000 đồng/kg, trở thành món quà quê được nhiều người ưa chuộng.
Trước đây, quýt hoi mọc hoang trong rừng, không được chăm sóc, đất đai bạc màu, thị trường tiêu thụ hạn chế nên diện tích dần thu hẹp. Tuy nhiên, những năm gần đây, người dân đã phục tráng giống quýt bản địa này, họ được hỗ trợ kỹ thuật trồng, tỉa cành, bón phân đúng thời điểm, nhờ đó cây quýt hoi dần hồi sinh, cho năng suất ổn định và mang lại thu nhập đáng kể.
Hằng năm, từ đầu tháng 11 đến cuối tháng 1, khi quýt vào vụ chín rộ, người dân lại rủ nhau lên núi thu hái. Do cây cao lớn, mọc trên nền đất tốt, việc leo trèo hái quả đã trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi mùa quýt về. Từ thứ quả rừng từng bị lãng quên, quýt hoi nay đã trở thành niềm tự hào của người dân địa phương.
