Nhiều trẻ có năng lực học tập nổi trội thường sớm thể hiện một số đặc điểm khá rõ ràng.
Trong quá trình con lớn lên, bố mẹ thường dễ dàng nhận ra những nét riêng trong hành vi và cách phản ứng của trẻ.
Khi quan sát những khác biệt, không ít phụ huynh thắc mắc, liệu con mình có thông minh vượt trội? Tiềm năng học tập nổi bật hay không? Nhiều bố mẹ vẫn âm thầm kỳ vọng con sẽ đạt thành tích tốt, trở thành học sinh xuất sắc và có một sự nghiệp thành công khi bước vào môi trường học tập chính thức.
Thực tế cho thấy, nhiều trẻ có năng lực học tập nổi trội thường sớm thể hiện một số đặc điểm khá rõ ràng trong giai đoạn đầu đời. Theo đó, ba biểu hiện thường gặp, bố mẹ có thể thử đối chiếu xem con mình đang sở hữu được bao nhiêu trong số đó.
Trẻ thường xuyên rơi vào "trạng thái quên mình"
Khả năng tập trung cao độ chính là nền tảng quan trọng tạo nên hiệu quả học tập tốt ở trẻ.
Ở nhiều trẻ nhỏ, sự chú ý thường phân tán. Các em dễ bị thu hút bởi nhiều kích thích khác nhau: chơi một món đồ vài phút rồi chuyển sang món khác, đang xếp hình thì bỏ dở khi gặp chút khó khăn, hoặc nhanh chóng mất hứng nếu hoạt động đòi hỏi kiên nhẫn.
Ngược lại, có những đứa trẻ ngay từ sớm đã thể hiện khả năng tập trung đáng chú ý. Khi bắt đầu làm một việc gì đó, các em có thể hoàn toàn đắm mình vào hoạt động ấy, đến mức dường như “quên mất thế giới xung quanh”.
Khi xếp hình, trẻ mải mê đến nỗi không còn để ý đến âm thanh hay những chuyển động xung quanh. Khi xem sách tranh, trẻ không nghe thấy người lớn gọi vì bị cuốn vào câu chuyện. Khi bắt gặp một con côn trùng nhỏ ngoài sân, trẻ có thể ngồi xổm quan sát rất lâu mà không hề cảm thấy chán nản.
Những khoảnh khắc tưởng như rất bình thường thực chất phản ánh khả năng đi vào trạng thái tập trung sâu.
Trong tâm lý học, trải nghiệm “quên cả bản thân” khi làm việc này được gọi là trạng thái dòng chảy (flow). Đây là trạng thái tinh thần xảy ra khi mức độ thử thách của hoạt động phù hợp với năng lực của cá nhân, khiến não bộ hoàn toàn tập trung, hưng phấn và cảm thấy thỏa mãn.
Trẻ thường xuyên đạt được trạng thái dòng chảy có động lực học tập nội tại mạnh mẽ hơn. Việc học đối với các em không xuất phát từ sự ép buộc hay phần thưởng bên ngoài, mà được thúc đẩy bởi nhu cầu khám phá, tìm hiểu và chinh phục tri thức từ bên trong.
Chính vì vậy, khi đối mặt với kiến thức phức tạp hơn trong tương lai, những đứa trẻ này thường giữ được sự bình tĩnh, kiên trì và sẵn sàng đào sâu vấn đề.
Có tính tự kỷ luật cao
Nhà tâm lý học Walter Mischel từng nghiên cứu năng lực này thông qua thí nghiệm nổi tiếng mang tên “thí nghiệm kẹo dẻo”. Trong thí nghiệm, ông đưa ra cho trẻ 4 tuổi hai lựa chọn: nhận ngay một viên kẹo, hoặc chờ khoảng 15 phút để nhận hai viên.
Các nghiên cứu theo dõi sau đó cho thấy, những đứa trẻ có thể kiên nhẫn chờ đợi thường đạt kết quả học tập tốt hơn và có kỹ năng xã hội phát triển hơn khi trưởng thành. Nguyên nhân nằm ở khả năng kiểm soát ham muốn tức thời và sẵn sàng “chờ thêm một chút” vì mục tiêu dài hạn.
Về mặt não bộ, quá trình chờ đợi này giúp rèn luyện vỏ não trước trán, vùng não chịu trách nhiệm lập kế hoạch, ra quyết định và tự kiểm soát hành vi. Trẻ có vỏ não trước trán phát triển tốt thường bình tĩnh hơn trước khó khăn, ít bị cuốn theo cám dỗ ngắn hạn và có khả năng tập trung vào mục tiêu lâu dài.
Chính vì vậy, khả năng chờ đợi không chỉ là vấn đề tính cách, mà còn là một dấu hiệu quan trọng của tiềm năng học tập và sự trưởng thành tâm lý ở trẻ.
Luôn sử dụng "nếu" và "tại sao"
Nếu trong gia đình có một đứa trẻ thích đặt câu hỏi, đừng vội lo lắng hay mệt mỏi. Trên thực tế, đó lại là một tín hiệu đáng mừng.
Việc trẻ thường xuyên thắc mắc, hỏi nhiều vấn đề không phải là biểu hiện của sự rối loạn hay “quá nhiều chuyện”, mà phản ánh một bộ não đang hoạt động tích cực và một khát khao học hỏi. Đây chính là nền tảng quan trọng của tiềm năng học tập dài hạn.
Những câu hỏi tưởng chừng gây khó chịu thực chất cho thấy trẻ đang sở hữu hai năng lực tư duy quý giá. Thứ nhất là tư duy phản biện: trẻ không chấp nhận thông tin một cách thụ động, mà muốn hiểu bản chất, lý do và mối liên hệ đằng sau mỗi câu trả lời. Trẻ học cách đặt nghi vấn, phân tích và suy nghĩ độc lập thay vì chỉ ghi nhớ máy móc.
Thứ hai là tư duy phân kỳ và sáng tạo. Khi trẻ đặt những câu hỏi bắt đầu bằng “nếu như…”, “tại sao lại không…”, điều đó cho thấy trí não đang mở rộng nhiều khả năng, dám tưởng tượng và thử nghiệm những hướng suy nghĩ vượt ra ngoài khuôn mẫu quen thuộc.
Tư duy phản biện và tư duy sáng tạo là hai kỹ năng cốt lõi giúp trẻ học sâu, hiểu lâu và giải quyết hiệu quả các vấn đề phức tạp trong tương lai. Những đứa trẻ sở hữu các năng lực này thường có xu hướng suy nghĩ chín chắn, đưa ra góc nhìn độc đáo và tìm được những cách tiếp cận mới mẻ khi gặp khó khăn.
Vì vậy, những trẻ thể hiện sự tò mò mạnh mẽ, thích đặt câu hỏi và không ngừng tìm kiếm câu trả lời từ sớm đang âm thầm nuôi dưỡng tiềm năng trở thành những “ngôi sao học thuật” trong tương lai. Thành công học tập của các em không đến từ tốc độ nhất thời, mà từ khả năng học bền bỉ, suy nghĩ sâu và kiên nhẫn theo đuổi tri thức.
Thực tế cho thấy, những người đạt thành tựu cao trong học tập không phải là những “vận động viên chạy nước rút”, mà người biết kiểm soát nhịp độ, duy trì sự tập trung, dám đặt câu hỏi và đủ kiên nhẫn để đi đường dài.
