Bố mẹ quan sát một số dấu hiệu từ khi trẻ sinh ra, cho thấy con đang lớn lên khoẻ mạnh.
Khi trẻ sơ sinh khóc lần đầu tiên, bố mẹ quan tâm nhất đến việc bé có khỏe mạnh hay không. Trên thực tế, bằng cách quan sát một số đặc điểm chính của em bé khi sinh, cho thấy con đang phát triển khoẻ mạnh.
Chẳng hạn, tiếng khóc to, rõ và đều cho thấy phổi của trẻ đã phát triển tốt, hệ hô hấp hoạt động hiệu quả ngay từ những phút đầu đời. Làn da hồng hào, độ đàn hồi tốt phản ánh tuần hoàn máu ổn định và khả năng trao đổi oxy đầy đủ. Cử động tay chân linh hoạt, phản xạ bú – nắm – quay đầu nhanh nhạy cũng là tín hiệu cho thấy hệ thần kinh trung ương đã được hình thành và hoàn thiện đúng tiến trình.
Thêm vào đó, cân nặng, chiều dài cơ thể và vòng đầu khi sinh còn giúp bác sĩ đánh giá mức độ cung cấp dưỡng chất. Khi trẻ được nuôi dưỡng tốt thường có sự phát triển hài hòa giữa thể chất và thần kinh, tạo nền tảng thuận lợi cho khả năng tăng trưởng, học hỏi và thích nghi sau này.
Trọng lượng đạt chuẩn
Cân nặng lý tưởng của trẻ sơ sinh đủ tháng khoảng từ 2,8 - 4 kg, với một lượng mỡ vừa phải phân bố đều trên cơ thể. Đặc biệt, các nếp gấp rõ ở đùi và cánh tay cho thấy lớp mỡ dưới da được tích lũy đầy đủ, phản ánh nguồn dự trữ năng lượng tốt cho giai đoạn đầu đời.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng cân nặng không phải càng lớn càng tốt. Những trẻ có cân nặng vượt quá 4 kg (thai to) có thể đối mặt với nguy cơ rối loạn chuyển hóa sớm, hạ đường huyết sau sinh hoặc tăng nguy cơ béo phì và tiểu đường trong tương lai.
Ngược lại, em bé có cân nặng nằm trong ngưỡng chuẩn, cơ thể săn chắc và phân bố mỡ cân đối thường thích nghi tốt hơn với môi trường bên ngoài, bú tốt và tăng trưởng ổn định hơn trong những tháng đầu đời.
Vì vậy, khi đánh giá thể trạng trẻ sơ sinh, các bác sĩ không chỉ nhìn vào con số trên cân mà còn xem xét sự hài hòa giữa cân nặng, chiều dài cơ thể và tỷ lệ mỡ dưới da. Đây mới là những yếu tố phản ánh chính xác nhất chất lượng phát triển của trẻ.
Làn da hồng hào
Trẻ sơ sinh khỏe mạnh thường có làn da hồng hào, đàn hồi tốt, bàn tay và bàn chân có thể hơi tím trong những giờ đầu sau sinh do hệ tuần hoàn ngoại vi chưa hoàn toàn thích nghi, nhưng hiện tượng này sẽ giảm dần và biến mất trong vòng 24 giờ.
Bề mặt da của bé thường được bao phủ bởi một lớp màu trắng đục, phân bố tương đối đồng đều. Đây là chất do tuyến bã nhờn tiết ra, có vai trò như “lớp áo bảo vệ tự nhiên”, giúp da thai nhi tránh bị ngấm nước ối, giảm nguy cơ nhiễm khuẩn và hạn chế mất nhiệt ngay sau khi chào đời.
Không chỉ có chức năng bảo vệ, lớp vernix còn phản ánh phần nào tình trạng phát triển và dinh dưỡng trong bụng mẹ. Ở những thai nhi được nuôi dưỡng tốt, vernix thường có độ dày vừa phải, mịn và phủ đều. Ngược lại, nếu lớp vernix bong mất sớm, quá mỏng hoặc quá dày bất thường, bác sĩ có thể cân nhắc đến các yếu tố như thai quá ngày, rối loạn nước ối hoặc môi trường tử cung không thật sự tối ưu.
Vì vậy, việc quan sát màu sắc da, độ đàn hồi và tình trạng lớp vernix ngay sau sinh là một trong những dấu hiệu lâm sàng quan trọng giúp đánh giá khả năng thích nghi và sức khỏe tổng thể của trẻ sơ sinh trong giai đoạn đầu đời.
Trương lực cơ và phản ứng tích cực
Bác sĩ sẽ đánh giá trương lực cơ của trẻ sơ sinh thông qua bài kiểm tra kéo: khi kéo nhẹ cánh tay, bé có xu hướng chủ động co tay lại. Hay khi đặt nằm sấp, bé có thể cố gắng ngẩng đầu trong thời gian ngắn, chạm vào lòng bàn tay, bé sẽ nắm chặt ngón tay người lớn.
Cường độ và sự phối hợp của các phản xạ nguyên thủy này phản ánh trực tiếp mức độ trưởng thành của hệ thần kinh trung ương. Đặc biệt, trương lực cơ quá mạnh hoặc quá yếu đều cần được theo dõi và kiểm tra thêm.
Những phản xạ này là kết quả của sự hoàn thiện các đường dẫn truyền thần kinh từ não đến cơ bắp. Ở trẻ sơ sinh khỏe mạnh, trương lực cơ thường ở mức vừa phải: cơ thể linh hoạt, có sức phản kháng nhẹ khi được cử động thụ động và phản xạ xuất hiện đối xứng hai bên.
Nếu trương lực cơ quá thấp, bé có thể tỏ ra mệt mỏi, phản ứng chậm, ít vận động. Ngược lại, trương lực cơ tăng quá mức khiến bé cứng người, co gồng hoặc khó thả lỏng tay chân. Cả hai tình trạng này đều không thể kết luận chỉ qua một lần quan sát, nhưng là tín hiệu để bác sĩ cân nhắc theo dõi sát hơn sự phát triển thần kinh – vận động của trẻ trong những tháng đầu đời.
Việc phát hiện sớm những bất thường về trương lực cơ giúp can thiệp kịp thời bằng các biện pháp theo dõi, vật lý trị liệu hoặc điều chỉnh chăm sóc phù hợp, từ đó tạo nền tảng tốt hơn cho sự phát triển vận động, nhận thức và khả năng phối hợp của trẻ về sau.
Khóc to và thở đều đặn
Đối với trẻ sơ sinh, tiếng khóc là một chỉ dấu sức khỏe quan trọng. Tiếng khóc to và mạnh mẽ cho thấy phổi đã nở tốt, đường hô hấp thông thoáng và trẻ nhanh chóng thích nghi với môi trường bên ngoài.
Song song với đó, nhịp thở của trẻ sơ sinh khỏe mạnh thường dao động từ 40 - 60 lần mỗi phút, đều đặn, không kèm theo các dấu hiệu bất thường như lõm cánh mũi hay hõm xương ức.
Khi tiếng khóc vang rõ, hơi thở ổn định và sắc mặt hồng hào, đó chính là những tín hiệu sớm cho thấy hệ hô hấp và tuần hoàn của trẻ đã bước vào trạng thái thích nghi tốt, tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển khỏe mạnh trong những ngày đầu đời.
