Trẻ lớn lên trong môi trường thiếu an toàn về cảm xúc dễ học theo cách kìm nén, bỏ qua nhu cầu tinh thần của chính mình.
Trong nhiều gia đình, đặc biệt ở nền văn hóa Á Đông, sự hy sinh của bố mẹ cho con cái thường được xem là điều hiển nhiên và đáng tự hào. “Tất cả vì con” trở thành kim chỉ nam cho cách sống, cách làm bố mẹ. Tuy nhiên, phía sau sự hy sinh thầm lặng ấy, nhiều bố mẹ đã dành trọn thời gian, sức lực cho con nhưng lại bỏ quên việc chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình. Và điều đó, tưởng như cao cả, lại có thể trở thành gánh nặng vô hình cho con cái.
Khi sức khỏe tinh thần không được chăm sóc, sự hy sinh dễ chuyển thành kỳ vọng và áp lực. Nhiều bố mẹ vô thức gửi gắm thông điệp: “Bố mẹ đã khổ vì con, con phải ngoan”, “Mẹ hy sinh cả đời, con không được làm mẹ thất vọng”. Những câu nói ấy có thể không xuất phát từ ác ý, nhưng lại khiến trẻ cảm thấy mình có trách nhiệm bù đắp cho nỗi mệt mỏi của bố mẹ.
Hệ quả khác là trẻ dễ trở thành nơi trút cảm xúc của người lớn. Khi bố mẹ không có không gian an toàn để giải tỏa căng thẳng, không biết cách gọi tên và xử lý cảm xúc của mình, con cái thường bị kéo vào vai trò bất đắc dĩ: người nghe than thở, người chịu đựng cáu giận, người “hiểu chuyện” sớm.
Ảnh minh họa.
Đáng nói hơn, việc bố mẹ không chăm sóc sức khỏe tinh thần của bản thân còn tạo ra một vòng lặp giữa các thế hệ. Trẻ lớn lên trong môi trường thiếu an toàn về cảm xúc dễ học theo cách kìm nén, bỏ qua nhu cầu tinh thần của chính mình. Sau này, khi trở thành bố mẹ, các em có thể lặp lại chính con đường mà bố mẹ mình đã đi: tiếp tục hy sinh, chịu đựng và tiếp tục bỏ quên bản thân.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần là nền tảng để bố mẹ có thể yêu thương con một cách lành mạnh. Khi bố mẹ biết lắng nghe cảm xúc của mình, nghỉ ngơi, tìm sự hỗ trợ khi cần, sẽ có nhiều năng lượng tích cực hơn để đồng hành cùng con. Một người bố, người mẹ ổn định về tinh thần không cần phải hy sinh quá mức, nhưng vẫn mang lại cho con cảm giác an toàn và được yêu thương.
Một gia đình khỏe mạnh được xây dựng trên sự cân bằng giữa cho đi và chăm sóc bản thân. Khi bố mẹ cho phép mình được chữa lành, được yếu đuối và được hỗ trợ, con cái mới thật sự được lớn lên trong một môi trường yêu thương lành mạnh và bền vững.
Chuyên gia tâm lý Quang Thị Mộng Chi.
Khi bố mẹ nói “ngày xưa bố mẹ còn khổ hơn”, thông điệp vô thức mà trẻ nhận được là gì?
Khi bố mẹ nói câu này, điều trẻ nghe được không chỉ là một câu chuyện quá khứ, mà là một phép so sánh cảm xúc mang tính phủ định. Về mặt tâm lý học phát triển, trẻ không xử lý thông tin theo hướng “hiểu thêm về lịch sử gia đình”, mà theo hướng “cảm xúc của mình đang bị đánh giá là chưa đủ nghiêm trọng”.
Thông điệp ngầm trẻ nhận được thường là: “Nỗi buồn của con không đáng kể”, “Con đang yếu đuối”, hoặc “Con không có quyền than phiền”. Điều này làm giảm cảm giác được thấu hiểu (felt validation) – một yếu tố nền tảng của gắn bó an toàn.
Lâu dài, trẻ có thể học cách kìm nén cảm xúc tiêu cực vì sợ bị xem là “quá đáng” hoặc “không biết điều”. Thay vì tìm đến bố mẹ khi đau khổ, trẻ có xu hướng tự chịu đựng hoặc tìm nguồn hỗ trợ bên ngoài. Đây là cơ chế hình thành phong cách điều tiết cảm xúc né tránh.
Ngoài ra, việc so sánh khổ đau tạo ra một hệ quy chiếu sai: đau khổ trở thành một cuộc thi, thay vì một trải nghiệm cần được công nhận. Trẻ không học được kỹ năng nhận diện và gọi tên cảm xúc, mà học cách tự đánh giá và nghi ngờ cảm xúc của chính mình.
Ở mức sâu hơn, câu nói này khiến trẻ đồng nhất tình yêu với điều kiện: “Chỉ khi con chịu đựng giỏi như bố mẹ, con mới xứng đáng.” Điều đó làm tăng nguy cơ hình thành lòng tự trọng phụ thuộc thành tích. Trẻ không chỉ buồn vì vấn đề của mình, mà còn cảm thấy tội lỗi vì đã buồn. Cảm xúc bị gắn nhãn là sai trái, và điều này làm gián đoạn khả năng phát triển trí tuệ cảm xúc – vốn cần sự công nhận trước khi có thể được điều chỉnh.
Chuyên gia nhìn nhận thế nào về quan điểm: “Hy sinh vì con nhưng không chăm sóc sức khỏe tinh thần của bản thân”?
Trong thực hành lâm sàng, đây là một mô hình nuôi dạy rất phổ biến nhưng tiềm ẩn rủi ro tâm lý liên thế hệ. Bố mẹ có thể tin rằng mình đang yêu thương vô điều kiện, nhưng trên thực tế, họ đang truyền đi một mô hình quan hệ dựa trên tự bỏ bê (self-neglect). Trẻ quan sát và nội hóa cách bố mẹ đối xử với chính mình. Khi bố mẹ không chăm sóc sức khỏe tinh thần, trẻ học được rằng nhu cầu nội tâm là thứ có thể bị hy sinh.
Về mặt hệ thống gia đình, một phụ huynh kiệt quệ cảm xúc sẽ có ngưỡng chịu đựng căng thẳng thấp hơn, dễ cáu gắt, dễ mất kiên nhẫn, hoặc rơi vào trạng thái tê liệt cảm xúc. Khi đó, trẻ không nhận được sự điều hòa cảm xúc từ bên ngoài (co-regulation), vốn là nền tảng cho tự điều hòa sau này. Điều nghịch lý là: bố mẹ càng “hy sinh”, họ càng dễ trở nên thiếu hiện diện về mặt cảm xúc. Trẻ không cần một phụ huynh chịu đựng giỏi; trẻ cần một phụ huynh ổn định tâm lý.
Ngoài ra, thông điệp vô thức trẻ nhận được là: “Yêu thương đồng nghĩa với việc quên mình.” Điều này làm tăng nguy cơ trẻ lớn lên với xu hướng phụ thuộc cảm xúc, kiệt sức trong quan hệ, hoặc không biết đặt ranh giới. Một phụ huynh biết chăm sóc sức khỏe tinh thần của mình đang dạy trẻ bài học quan trọng: nhu cầu của bản thân là hợp lệ. Đây không phải là ích kỷ, mà là điều kiện để tình yêu không biến thành gánh nặng.
Khi bố mẹ phủ nhận tổn thương của chính mình (“Tôi vẫn lớn lên được”), điều đó ảnh hưởng ra sao đến khả năng thừa nhận cảm xúc của con?
Khi bố mẹ phủ nhận tổn thương của bản thân, họ đang vô tình truyền tải một hệ giá trị đến con cái của mình: cảm xúc đau đớn không đáng để nhìn nhận. Trẻ học bằng cách bắt chước những hình mẫu của bố mẹ. Nếu người lớn quan trọng nhất trong đời trẻ liên tục xem nhẹ nỗi đau của chính mình, trẻ khó có cơ sở để tin rằng cảm xúc tiêu cực của mình là hợp lệ. Điều này làm giảm năng lực nhận thức cảm xúc.
Trẻ có thể phát triển xu hướng tách rời khỏi cảm xúc cơ thể, khó gọi tên trạng thái nội tâm, hoặc chỉ nhận ra cảm xúc khi nó đã bùng phát thành hành vi. Về mặt lâm sàng, đây là nền tảng của hiện tượng khó diễn đạt cảm xúc (alexithymia) mức nhẹ. Hơn nữa, khi bố mẹ kể về quá khứ đau khổ nhưng kèm thông điệp “không sao cả”, trẻ nhận tín hiệu rằng chịu đựng trong im lặng là chuẩn mực trưởng thành. Trẻ không học được rằng tổn thương cần được xử lý, mà học rằng tổn thương cần được chôn giấu.
Hơn thế nữa, nếu bố mẹ không cho phép bản thân yếu đuối, họ cũng khó dung chứa sự yếu đuối của con. Con khi bộc lộ cảm xúc có thể nhận phản hồi kiểu lý trí hóa, khuyên bảo, hoặc chuyển chủ đề. Lâu dài, trẻ phát triển niềm tin: “Cảm xúc không giúp ích gì.” Điều này cản trở sự phát triển của năng lực tự thấu hiểu – yếu tố bảo vệ quan trọng trước trầm cảm và lo âu.
Nếu chỉ được gửi một thông điệp tới bố mẹ từng chịu nhiều tổn thương thời thơ ấu, chuyên gia muốn nhấn mạnh điều gì nhất để bố mẹ không vô tình gây áp lực “phải giỏi như bố mẹ” cho con?
Nếu phải chọn 1 thông điệp,điều tôi muốn nhắn gửi đến các bậc bố mẹ là: Con cái chúng ta không cần phải mạnh mẽ như bố mẹ để được yêu thương. Sự kiên cường của bố mẹ là điều đáng trân trọng, nhưng không nên trở thành thước đo cho giá trị của con. Mỗi thế hệ có bối cảnh tâm lý khác nhau; mục tiêu của nuôi dạy không phải là tái tạo khả năng chịu đựng, mà là mở rộng khả năng sống lành mạnh.
Bố mẹ có thể chia sẻ về quá khứ của mình, nhưng theo hướng phản tư chứ không so sánh. Ví dụ: “Ngày xưa bố/mẹ đã phải cố gắng nhiều, nên bây giờ bố/mẹ hiểu cảm giác áp lực có thể nặng nề thế nào.” Cách nói này tạo cầu nối cảm xúc thay vì khoảng cách. Điều quan trọng là tách biệt câu chuyện cá nhân khỏi kỳ vọng với con.
Con không phải là phiên bản nâng cấp của bố mẹ, con là một hệ thần kinh đang phát triển cần an toàn cảm xúc. Khi bố mẹ mẹ chấp nhận rằng mình từng bị tổn thương, họ cho phép con được mềm yếu mà không xấu hổ. Điều đó phá vỡ vòng lặp lan truyền qua các thế hệ của “chịu đựng trong im lặng”.
Sức mạnh của thế hệ này không nằm ở việc chịu đựng giỏi hơn thế hệ trước, mà ở việc dám chăm sóc sức khỏe tinh thần tốt hơn thế hệ trước. Và đó mới là di sản tâm lý lành mạnh nhất bố mẹ có thể trao cho con.
