Lịch sử dân tộc ghi nhận nhiều tên tuổi lừng danh cầm tinh con ngựa, họ đều là nhân tài của đất nước trong mọi lĩnh vực.
Trong 12 con giáp, mỗi con giáp sẽ đại diện cho những phẩm chất đặc trưng. Tuổi ngựa trong tư tưởng phương Đông, được coi là hiện thân của những người có trí tuệ, tư duy nhanh nhạy và tính cách độc lập. Chính vì vậy, mỗi hiện thân năm tuổi lại có những nhân tài kiệt xuất, ghi dấu ấn cho năm tuổi của mình. Trong lịch sử Việt Nam, nhiều nhân tài tuổi ngựa đã xuất hiện và để lại dấu ấn đặc biệt.
An Sinh Vương Trần Liễu (Canh Ngọ - 1210)
Đền thờ An Sinh Vương Trần Liễu
Trần Liễu là một nhân vật nổi tiếng trong lịch sử phong kiến Việt Nam, sinh ra tại phủ đệ Tinh Cương, phủ Long Hưng (nay huộc tỉnh Hưng Yên). Ông là con trưởng Thượng hoàng Trần Thừa, anh ruột vua Trần Thái Tông, Khâm Thiên tướng quốc Thái sư Trần Nhật Hiệu và công chúa Thuỵ Bà.
An Sinh Vương Trần Liễu được biết đến là người có chí lớn, ngày thường thì ung dung, hào hoa, gặp việc lớn thì sắt đá. Thời loạn lạc, phụ thân phải gánh vác việc nước, trọng trách trong nhà hầu hết đều do ông lo liệu. Trong việc khai hoá vùng sơn dã thành một trung tâm văn hoá, khoa bảng nở rộ, tăng viện huy hoàng, đạo quán rộng khắp nổi tiếng vương triều, đều có công mở đường của An Sinh Vương.
Trạng nguyên Nguyễn Hiền (Giáp Ngọ - 1234)
Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên khi còn rất trẻ
Nguyễn Hiền là trạng nguyên nổi tiếng trong lịch sử khoa bảng nước ta, thi đậu Trạng nguyên khoa thi năm 1247 thời vua Trần Thái Tông. Trạng mất sớm khi mới ngoài 20 tuổi nên sự nghiệp để lại không nhiều nhưng với việc đỗ trạng nguyên khi mới 13 tuổi mà phần lớn chỉ do tự học cho thấy cụ có một trí thông minh siêu việt và một sức học đáng nể.
Lịch sử cũng ghi chép, Trạng Hiền là người giải các câu đố của sứ Mông Cổ đưa sang để thử xem triều đình nước Nam có nhân tài không. Những câu đố đó là bài thơ: “Lưỡng nhật bình đầu nhật, tứ sơn điên đảo sơn, lưỡng vương tranh nhất quốc, tứ khẩu tung hoành giang”, hay bức thư có câu: “Thập nhị nguyệt vũ tốt”…
Vua Trần Nhân Tông (Mậu Ngọ - 1258)
Tôn tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông - người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử được đặt trên đỉnh Yên Tử
Vua Trần Nhân Tông tên thật là Trần Khâm, con trưởng của vua Trần Thánh Tông, là vị vua thứ 3 nhà Trần. Năm Mậu Dần 1278, ông lên ngôi, cùng với cha và các đại thần Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải chấn chỉnh việc nước, vượt khó khăn, hai lần đánh tan quân Nguyên Mông xâm lược 1285-1287. Triều đại ông nổi bật tinh thần quân dân đoàn kết, nổi tiếng qua hai cuộc Hội nghị Diên Hồng và Bình Than.
Năm 1293, ông nhường ngôi cho con là Trần Thuyên (tức Anh Tông) làm Thái thượng hoàng, cùng con coi sóc việc chính trị. Đến năm 1299, ông hoàn toàn phủi sạch trần tục, lên núi Yên Tử ẩn tu, pháp hiệu là Hương Vân đại đầu đà, khai sáng Thiền tông phái Yên Tử, cũng gọi là phái Trúc Lâm. Do đó, nhân dân cũng gọi ông là Trúc Lâm đại đầu đà hoặc Điều Ngự giác hoàng.
Danh y Tuệ Tĩnh (Canh Ngọ - 1330)
Danh y nổi tiếng Tuệ Tĩnh
Tuệ Tĩnh là một danh y nổi tiếng thời Trần, quê ở Hải Dương xưa (nay thuộc TP Hải Phòng). Năm 1351, ông đỗ Tiến sĩ nhưng không ra làm quan mà tu ở chùa Nghiêm Quang, chuyên tâm nghiên cứu, viết sách y học, giáo lý, trồng cây thuốc và dốc sức chữa bệnh cho nhân dân bằng thuốc Nam.
Năm 1384, vua Trần phái ông đi sứ Trung Quốc, đến nơi được vua nhà Minh cảm phục tài năng, phong tức hiệu cho ông là Đại y Thiền sư. Ông là một thầy thuốc nam nổi tiếng nhất trong lịch sử nước ta và có công lớn trong xây dựng nền y học dân tộc ngay từ buổi đầu.
Nhà bác học Lê Quý Đôn (Bính Ngọ - 1726)
Danh nhân văn hóa thế giới - nhà bác học Lê Quý Đôn
Lê Quý Đôn (Lê Danh Phương) là nhà văn hoá, sử gia lớn thời Hậu Lê, quê ở tỉnh Hưng Yên. Xuất thân trong một gia đình khoa bảng lâu đời, từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, có trí nhớ phi thường nên được mọi người gọi là “thần đồng”.
Năm 1743, ông đỗ giải Nguyên khi 17 tuổi, hội nguyên năm 26 tuổi và thi Đình đỗ Bảng nhãn. Năm 1752, ông đỗ Nhất giáp Tiến sĩ. Ông từng giữ nhiều chức vụ trong triều đình, lãnh chức phó sứ sang triều nhà Thanh (1760). Học vấn uyên bác và tài ứng đối của ông đã làm cho các triều thần nhà Thanh và sứ thần Triều Tiên kính trọng.
Lê Quý Đôn là người Việt Nam đầu tiên biết đến lí thuyết quả đất tròn gồm bốn châu (Á, Âu, Phi, Mix), người sớm nhất lưu ý đến một số vấn đề khoa học tự nhiên. Về vũ trụ học, đề xuất thuyết "lí khí"; về trị nước, chủ trương "đức trị" đi đôi với "pháp trị", trọng dụng nhân tài. Có nhiều công trình nghiên cứu, biên soạn, sáng tác.
Năm 2025, nhà bác học Lê Quý Đôn được UNESCO chính thức vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới vì những đóng góp to lớn cho văn hóa, khoa học, giáo dục Việt Nam và thế giới.
Công thần Phan Huy Ích (Canh Ngọ - 1750)
Phan Huy Ích làm quan thời vua Lê chú Trịnh
Phan Huy Ích tên hiệu là Dụ Am, cũng có tự là Chi Hòa, hiệu Đức Hiên, là một danh sĩ cuối đời Hậu Lê, quê ở Hà Tĩnh, làm việc dưới trướng chúa Trịnh. Năm 1771, ông đỗ giải nguyên trường thi Nghệ An. Năm 1775, đỗ hội nguyên được bổ làm Hàn lâm thừa chỉ, rồi làm Đốc đồng tỉnh Thanh Hóa, trông coi việc an ninh.
Năm 1777, làm Đốc đồng Thanh Hóa, sau về triều làm Thiên sai tri hình ở phủ chúa Trịnh, thay Phạm Nguyễn Du. Từ sau năm 1780, ông chán ghét chúa Trịnh vua Lê, mấy lần cáo bệnh xin về hưu đều không được chấp nhận.
Năm 1788, Nguyễn Huệ ra Bắc, xuống chiếu cầu hiền. Phan Huy Ích được phong làm các chức như Tả thị lang Bộ Hộ, Thị trung ngự sử ở tòa Nội các. Ông cũng là một công thần của nhà Tây Sơn. Sau khi nhà Tây Sơn suy vi, ông về ở ẩn, mở lớp dạy học và sống bình yên tại quê nhà.
Nhà văn hóa Nguyễn Đình Chiểu (Nhâm Ngọ - 1822)
Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Đình Chiểu
Nguyễn Đình Chiểu là một nhà văn hóa, danh sĩ, chí sĩ cận đại của Việt Nam, quê ở phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định (nay là TP HCM). Ngay từ nhỏ, Nguyễn Đình Chiểu đã theo cha chạy giặc. Năm 1843 ông đỗ Tú tài ở trường thi Gia Định, năm 1847 ông ra Huế học để chờ thi khoa Kỷ Dậu 1849. Khi mẹ mất, ông trở về chịu tang, khóc nhiều nên ông bị bệnh rồi mù cả đôi mắt.
Từ ấy, ông vừa dạy học vừa làm thơ sống giữa tình thương của mọi người. Về sau có người học trò cảm nghĩa thầy đã gả em gái. Nhân dân thường gọi ông là Đồ Chiểu hay Tú Chiểu. Khi Pháp xâm chiếm Gia Định, ông về ở Ba Tri, tiếp tục dạy học và làm thuốc. Vốn nhiệt tình yêu nước, ông tích cực dùng văn chương kích động lòng yêu nước của sĩ phu và nhân dân. Năm 2021, ông được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới
Anh hùng Hoàng Hoa Thám (Mậu Ngọ - 1858)
“Hùm thiêng Yên Thế” Hoàng Hoa Thám
Hoàng Hoa Thám là anh hùng thời chống Pháp, ông quê ở Hưng Yên, thuở nhỏ có tên là Trương Văn Nghĩa. Gan dạ, mưu lược, trung kiên, tham gia khởi nghĩa chống Pháp từ khi 16 tuổi. Ông chính là thủ lĩnh áo nâu của nghĩa quân Yên Thế, Bắc Giang trong phong trào Cần Vương.
Ông lãnh đạo nghĩa quân vùng lên kháng Pháp, hoạt động khắp các vùng thuộc Bắc Giang - Thái Nguyên - Hướng Hóa. Năm 1905 đã từng tiếp xúc với Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh nên đã mở rộng địa bàn hoạt động. Ông được mệnh danh là “Hùm thiêng Yên Thế”, biểu tượng cho lòng yêu nước, uy vũ hùng mạnh và khí tiết nam nhi.
Nhà thơ Trần Tế Xương (Canh Ngọ - 1870)
Trần Tế Xương tài năng nhưng thi cử lận đận
Nhà thơ Trần Tế Xương quê ở Ninh Bình, nổi tiếng là một người thông minh, tài hoa, học giỏi nhưng 8 lần đi thi đều hỏng. Cố gắng mãi mới đỗ được Tú tài “Tám khoa chưa khỏi phạm trường quy”.
Cuộc đời và sự nghiệp của ông chỉ vẻn vẹn trong 37 năm nhưng Tú Xương để lại khoảng 150 bài thơ nôm, vài bài phú và văn tế. Giọng thơ trào phúng của Tú Xương vô cùng cay độc, dữ dội mà xót xa. Ông là nhà thơ trào phúng bậc thầy trong nền văn học cận đại của dân tộc.
Nói đến tài thơ của Tú Xương, người ta chú ý đến sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố hiện thực, trào phúng và trữ tình mà trong đó trữ tình là gốc. Giai thoại làng văn kể rằng Tản Đà khi còn sống đã nói rằng “Trong những thi sĩ tiền bối, phục nhất Tú Xương”.
Nhà văn Nguyên Hồng (Mậu Ngọ - 1918)
Nguyên Hồng - nhà văn chân chính của “những người khốn khổ”
Nguyên Hồng quê ở Ninh Binh, là nhà văn thuộc dòng văn học hiện thực phê phán. Năm 19 tuổi, Nguyên Hồng đã cho in tiểu thuyết Bỉ vỏ, tác phẩm sau đó đã được giải thưởng của Tự lực Văn Đoàn. Năm 20 tuổi in hồi ký Những ngày thơ ấu trên báo Ngày nay, năm 1940 xuất bản thành sách.
Nguyên Hồng tham gia tổ chức Văn hóa cứu quốc, tham gia thành lập Hội Văn nghệ Việt Nam, sau đó công tác tại Hội và trong Ban biên tập tạp chí Văn nghệ của hội. Với gần 50 năm lao động nghệ thuật, Nguyên Hồng có một vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam hiện đại. Ông xứng đáng là nhà văn chân chính của “những người khốn khổ. Ông sống giản dị, chân chất hồn hậu và giàu xúc cảm.
